ନନ୍ଦ ମହାରାଜଙ୍କ ପୁଅ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୁଣ, ଭାଗ୍ୟ, ଖ୍ୟାତି ଓ ପ୍ରଭାବ ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ମନେ କରିଥିଲେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଗର୍ଗ ଋଷି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶୁଣିଲି, ଏବଂ ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ବିଚାର କରିଲି, କାରଣ ସେଁ କୃତ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଁ କେବେ ଶ୍ରମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ନନ୍ଦଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଗର୍ଗଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ପ୍ରଭା ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନନ୍ଦ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ହେବାରୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଇ, ବର୍ଷା, ଓଲା ଓ ପବନ ଝଡ଼ି ଦେଲେ, ଫଳରୂପେ ଗୋପ ଓ ଗୋମାନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ହସି ସହ ଦେଖିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଏକ ହାତରେ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଛୁଆଁ ଖେଳନା ଉଠାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୋପସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଗାଁ ଓ ଗୋମାନ୍ୟ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଛବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ଏଠିରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ମୋତେ ନିରଲିପ୍ତ ଭାବେ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସମଦୃଷ୍ଟି, ଶାନ୍ତିରେ ଅବିଚଳିତ ଓ ଅନାସକ୍ତ ଅଟୁଟ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଚଳ ଓ ଲୋଭ ରହିତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଜନମାନେ ସର୍ବଦା ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ଏହି କଥାମୃତ ପାପକୁ ଦୂର କରି ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ଗାଇନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ସନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହି ନଥାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନନ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ଓ ଚିଦ୍ରୂପ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଯିବାରେ ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ସନ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଲାଭ ମିଳେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସାଗରେ ଡୁବୁଥିବା ଓ ଉଠୁଥିବା ଜୀବମାନେ ପାଇଁ, ସନ୍ତମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ତରଣୀ ସମାନ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାନ୍ତ। ଏଠି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ, ଧର୍ମ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପରଲୋକର ଧନ, ଏବଂ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସନ୍ତମାନେ ନିରାପତ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ। ସନ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ସମାନ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ, ସନ୍ତ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତମାନେ ଅଟୁଟ ଆଶ୍ରୟ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବୈତସେନ ଉର୍ବଶୀ ଦ୍ୱାରା ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିରଲିପ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଏବେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହାଯାଉଛି—ନରମ ଓ କଠିନ, ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା, ଏହି ସମସ୍ତ ଛୁଆଁର ଗୁଣ, ଯାହା ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଚଳନ, ସଂଗ୍ରହ, ଅଧିଗ୍ରହଣ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାର ହେଉଛି ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ। ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛୁଆଁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଲୋକ ଆସିଲା, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବାର ଉପକରଣ ହେଲା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବସ୍ତୁ ଭାବ, ଗୁଣ ଭାବ, ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବ, ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅଗ୍ନିର। ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳନ, ରନ୍ଧନ, ଉଷ୍ମା, ଦାହ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଭୁକ୍ତ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପରିଣତି ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଜିହ୍ବା। ଏହି ଏକ ରସ ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କସା, ମିଠା, ତିତ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଭିଜେଇବା, ଜଡ଼ କରିବା, ତୃପ୍ତି, ପ୍ରାଣ ପୋଷଣ, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ, ତାପ ଶାନ୍ତି କରିବା, ଏବଂ ପ୍ରଚୁରତା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିଣତି ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ନାକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ମାଟିଆ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଖଟା ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଗଠନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମର ବାସସ୍ଥଳୀ, ଆଧାର ଓ ସତ୍ୟ ପ୍ରଭେଦ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏଠିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯାହାକୁ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି, ତାହାକୁ ଶ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ; ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଯାହାର ଅବଲମ୍ବନ, ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଦୃଷ୍ଟି; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ରସ; ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏକ ଗୁଣ ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏମିତି, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସାତ ଉପାଦାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସଂସାରର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠାରୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ବିରାଟ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ଅବରଣ—ଜଳ ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ୍ତ ଓ ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହିଁରେ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହା ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ମହାଦେବ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ଭେଦ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ଯାହାଠାରୁ ବାଣୀ ଉପଜିଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସିକା, ଯାଠାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଗନ୍ଧ ଉପଜିଲା।