ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରଜର ପ୍ରଧାନ ନନ୍ଦଙ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହାଯାଉଛି—ସେଠାରେ ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ନନ୍ଦସୁନ୍ଦର ତାଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଚୋରମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭାବରେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଆସକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ କ୍ଷତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସଂରକ୍ଷାଧୀନ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏହି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୌଳିନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଗର୍ଗମୁନି ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି କ୍ରୀଡା କରିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ମନେ କରେ। ନନ୍ଦଙ୍କ କଥା ଓ ଗର୍ଗଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ତେଜ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦରେ ନନ୍ଦ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନିତ ହେବାରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ବର୍ଷା, ଶୀତଳ ବତାସ ଓ ଶୀଳାବୃଷ୍ଟି ପଠାଇଲେ, ଯାହାରେ ଗୋପ ଓ ଗୋବଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୟାମୟ ହସ୍ତିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ସେତେବେଳେ, କୃଷ୍ଣ ଏକ ହାତରେ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ, ଶିଶୁ ଖେଳନା ଉଠାଇବା ପରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଗୋମାନେ ପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଛବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁ ସାଧୁମାନେ ଆସକ୍ତିହୀନ, ଶାନ୍ତ, ସମଦର୍ଶୀ, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଚଳ ଓ ଲୋଭ ନଥିବା, ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଲୀନ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସଦା ମୋର କଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯେ ମାନେ ମନେ ଧରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ, ପାପ ଦୂର କରେ। ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ଗାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ମିଳିଥିବା ପରେ ସାଧୁମାନେ ଆଉ କ’ଣ ଚାହିଁବେ? କାରଣ, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ନିକଟ ଯିବାରେ ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ସାଧୁଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠୁଥିବା, ବୁଡ଼ୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସାଧୁମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ଭଳି। ଖାଦ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନ; ମୁଁ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ଧର୍ମ ପରଲୋକର ଧନ; ସାଧୁମାନେ ଏହି ଜଗତର ଭୟଭୀତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ। ସାଧୁମାନେ ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛନ୍ତି; ଦେବତା, ବାନ୍ଧବ, ସାଧୁ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସାଧୁମାନେ। ଏହିପରି, ବୈତସେନ ଉର୍ବଶୀ ତ୍ୟାଗପରାୟଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ପୃଥିବୀରେ ଚରଣ କଲେ। ଏବେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ କଥା—ନମ୍ରତା ଓ କଠୋରତା, ଶୀତଳତା ଓ ତାପମାନ, ଏହା ସବୁ ଚୁମ୍ବନ ର ଗୁଣ, ଯାହା ପବନ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ। ଗତି, ସଂଗ୍ରହ, ଅର୍ଜନ, ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମୂଳ ଶକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ପବନର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଚୁମ୍ବନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ଆଲୋକ ଓ ଚକ୍ଷୁର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଗୁଣ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତତା ଅଗ୍ନିର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ। ଆଲୋକ, ରନ୍ଧନ, ତାପ, ଜ୍ୱଳନ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଖୁଦା ଓ ତିରିକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରୁ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଜିଭା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କଷା, ମିଠା, ତିତିକ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତେଜ, ଏହା ସମସ୍ତ ଭୂତ ର ମିଶ୍ରଣରେ ଏକ ରସ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସିଞ୍ଚନ, ଦୃଢତା, ତୃପ୍ତି, ଜୀବନଧାରଣ, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ, ତାପ ନିବାରଣ, ବୃଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସରୁ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ ନାକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଭୂତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭୂମି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମର ନିବାସ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚିହ୍ନ—ଏହି ସବୁ ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ। ଯାହା ପାଇଁ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଉପଲବ୍ଧି, ସେହି ଶ୍ରବଣ; ପବନର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଚୁମ୍ବନ; ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ରସ; ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଗନ୍ଧ। ଗୁଣ ଏକ ଜିନିଷରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନଥାଏ; ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି—କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଜଡ଼ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯାହାଠାରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ଭିରାଟ୍ ଭାବେ ଉଦୟ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ପରିପାଟିକ୍ରମେ ଦଶ ଆବରଣ—ଜଳ ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏଠିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ସୁନା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଛେଲିଅଠୁ ଉତ୍ଥି, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ମହାଦେବ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ଯାଉଠୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ପରେ ନାସା, ଯାଉଠୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।