ପୁରଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ଜନ ବେପରୁଆ ଏବଂ ଅହଂକାର ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଆସୁରୀ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାମକ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁନି ସେ ଲୋଭ ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ନିରୃତି ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବୈଶସ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ସହରର ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର—ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଅବମୀଷା—ନିରବ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ, ସେ ଏହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ବିଷୂଚୀ ସହିତ ଭିତର ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମୃଗ୍ମର୍ଚ୍ଛା, ସୁଖ ବା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ମୂଢ଼ ଏବଂ ମୋହିତ ପୁରଞ୍ଜନ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଯାହା ଚାହାଁନ୍ତି, ସେହିଠାରେ ଚାଲିଥିଲେ। କେବେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ମଦ୍ୟପାନ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପିଇ ମତ୍ତ ହେଉଥିଲେ; ରାଣୀ ଖାଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ; ରାଣୀ ଭୋଗ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। କେବେ ରାଣୀ ଗାଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗାଉଥିଲେ; ରାଣୀ କାନ୍ଦିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ରାଣୀ ଅହସିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ହସୁଥିଲେ; ରାଣୀ କଥା କହିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ। କେବେ ରାଣୀ ଦୌଡ଼ିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ; ରାଣୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ରାଣୀ ଶୋଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଶୋଇଯାଉଥିଲେ; ରାଣୀ ବସିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବସିଥିଲେ। କେବେ ରାଣୀ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁଥିଲେ; ରାଣୀ ଦେଖିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ; ରାଣୀ ଘ୍ରାଣ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରୁଥିଲେ; ରାଣୀ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲେ। ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ; ରାଣୀ ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ ପୁରୁଷ ମନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏହାର ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ, ଏକ ଖେଳନା ପରି, ଦୁର୍ବଳତାରୁ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଇ, ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କର କଥା ମନେପକାଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—ଏହି ପିଲାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଏମିତି କିପରି ଏକ ଗ୍ରାମବାସୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେତେ ଛୋଟ, ସାତି ଦିନର ପିଲା ଥିଲେ, ଏକ ହାତରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ରଖିଲେ, ଯେପରି ଗଜପତି ଏକ ପଦ୍ମୁ ଉଠାଏ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଧଖୁଲା ଥିଲା, ଏବଂ ଶିଶୁ ଭାବରେ ପୂତନାଙ୍କ ଷକ୍ତିଶାଳୀ ଷୋଧ ଦୁଧ ସହିତ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଶୋଷଣ କଲେ, ଯେପରି ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାଏ। ଶିଶୁ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଗଡ଼ିକୁ ଲାଗିଲା, ଚକ୍ର ଉଲଟିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷର ପିଲା ହେବା ସତ୍ୱେ, ତୃଣାବର୍ତ୍ତ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଉଠାଇ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେଲେ। ଏକଥର ମାଆ ତାଙ୍କୁ ମାଖନ ଚୋରି ପାଇଁ ଉଲୁଣ ଚେନ୍ସରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷକୁ ତାଙ୍କର ବାହୁବଳରେ ପତିତ କରିଦେଲେ। ତାଳ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାଲକମାନେ ସହିତ ଗୋଚରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ବକାସୁରଙ୍କ ମୁହଁ ଫାଟିଦେଲେ। ଏକ ଦାନବ ବଛା ବେଶରେ ଆସି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାକୁ ହତ୍ୟା କରି, କେଳି କରି କପିଠ ଫଳ ଖସାଇଦେଲେ। ତାଳ ଉଦ୍ୟାନର ଗଧା ଦାନବ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତାଳ ଉଦ୍ୟାନ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲା। ପ୍ରଲମ୍ବ ଦାନବଙ୍କୁ ମାରି ଗୋମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ। କୃଷ୍ଣ କଳିୟ ନାଗଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରି, ତାଙ୍କୁ ଯମୁନା ନଦୀରୁ ଦୂର କରି, ଜଳକୁ ବିଷମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅପାର ସ୍ନେହ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ନେହ କେମିତି ଆସିଲା? ଏକ ସାତି ଦିନର ପିଲା କିପରି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇପାରିଲେ? ଏହି ମାମଲାରେ ଆମେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛୁ। ତେବେ, ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଗୋପମାନେ, ଏହି ପିଲା ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ, ତାହା ଦୂର କର। ଏହି ଶିଶୁ ବିଷୟରେ ଗର୍ଗ ଋଷି ମୋତେ କହିଥିଲେ—ସେ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ଧଳା, ଲାଲ, ହଳଦିଆ ଏହି ତିନି ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏବେ ସେ କଳା ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ସେ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବେ ତୁମର ପୁତ୍ର। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତୁମର ପୁତ୍ରଙ୍କର ଅନେକ ନାମ ଓ ରୂପ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ। ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଜାଣେ, ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଗୋପଳ ଓ ଗୋକୁଳର ଆନନ୍ଦ ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିପଦ ସହଜରେ ଦୂର ହେବ। ପୁରାତନ କାଳରେ ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧର୍ମିକମାନେ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ଏହିଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦାନବମାନେ କିଛି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ପରି, ଏହି ନନ୍ଦପୁତ୍ର ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣ, ଭାଗ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବରେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ଗର୍ଗ ମୋତେ ନିଜେ କହି ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏପରି କରି ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ବିଚାର କରେ।" ନନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ଗର୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ତେଜ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦରେ ନନ୍ଦ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳି ଓ ଅହଂକାରରେ, ବର୍ଷା, ଓଳା, ପବନ ଦେଇ ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ, ତେବେ କୃଷ୍ଣ କରୁଣାମୟ ହସରେ ଏକ ହାତରେ ଗିରିଗୋବର୍ଧନ ଉପ୍ରେ ଉଠାଇ ରଖି, ଶିଶୁ ଖେଳନା ଉଠାଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଗୋମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ।