ପୁରଞ୍ଜନ ନାମକ ଏହି ପୁରୁଷ, ଦେବହୂ ନାମକ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସହ ଜ୍ଞାନ ବହନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସହିତ ଉତ୍ତର ପଞ୍ଚାଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଛିମ ଦିଗର ଆସୁରୀ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନ ସହିତ ଗ୍ରାମକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ, ନିରୃତି ନାମକ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଲୋଭ ସହିତ ବୈଶସ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲେ। ଏହି ସହରର ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର, ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଅବମୀଷା, ନିରବ ଏବଂ ଚତୁର୍; ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପ୍ରବେଶ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପୁରଞ୍ଜନ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ବିଷୂଚୀ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହ, ସୁଖ ବା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଓ କାମନାରେ ଚଳିତ, ମୂଢ଼ ଓ ମୋହିତ ପୁରଞ୍ଜନ ସେମାନଙ୍କର ରାଣୀ ଯାହା ଚାହାଁନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କେବେ ରାଣୀ ମଦ୍ୟପାନ କରିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି; ସେ ଖାଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି; ସେ ଉପଭୋଗ କରିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। କେବେ ରାଣୀ ଗାନ କରିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗାନ କରନ୍ତି; ସେ କାନ୍ଦିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦନ୍ତି; ସେ ହସିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ହସନ୍ତି; ସେ କଥା କହିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ରାଣୀ ଦୌଡ଼ିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ନ୍ତି; ସେ ଦଢ଼ିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦଢ଼ନ୍ତି; ସେ ଶୋଇଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାଖରେ ଶୋଇ ପଡନ୍ତି; ସେ ବସିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ସେ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି; ସେ ଦେଖିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ଘ୍ରାଣ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି; ସେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି। ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ ମଣିଷ ମନେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳତାରୁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରେ, ଖେଳନା ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଏହି ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାତ ଥିବାରୁ, ଗର୍ଗମୁନିଙ୍କର କଥା ମନେ ପକାଇ, ନନ୍ଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ— “ଏଠି ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ଏହି ଶିଶୁ ଯେଉଁଠି ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ଅପମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରୁଛନ୍ତି? ଏଠି ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହର ଶିଶୁ ଏତେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଏକ ହାତରେ ଧରିପାରିଲେ କିପରି? ଜଣେ ଶିଶୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ପୁତନାଙ୍କ ମାନ୍ଦ ଦୁଧ ସହ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଶୋଷିନେଲେ, ଯେପରି ଦୁନିଆକୁ ସମୟ ନିଗଲା କରେ। ଶିଶୁ ଥିବାବେଳେ ଗଡ଼ିର ଚକା ମାରି ଦେଲେ, ଏବଂ ଗଡ଼ି ଉଲଟିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତୃଣାବର୍ତ୍ତ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଉଠାଇ ନେଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ସେ ଦୁଃଖକୁ ଜୟ କଲେ। ମାଆଁ ମଖନ ଚୋରି କରିଥିବାରୁ ଯେତେବେଳେ ମୁସଳକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ସେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତୁଳାଇ ଦେଲେ। ଛୋଟ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ସହିତ ଗଛ ଚରାଇବା ବେଳେ, ବକାସୁର ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମୁହଁ ଫାଟି ଦେଲେ। ଏକ ଛୋଟ ବଉଁଝି ଭେଷ ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଆସି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି ଦେଲେ ଏବଂ ଖେଳରେ କପିଥ ଫଳ ଝଡ଼ି ଦେଲେ। ଗଧା ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେକୁ ମାରି ଦେଲେ ଏବଂ ତାଳ ଉଦ୍ୟାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଫଳେ ଭରି ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଲମ୍ବ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି ଦେଲେ ଏବଂ ଗୋମାନେ ଓ ଗୋପମାନେକୁ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ବଡ଼ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଯମୁନା ନଦୀର ଜଳକୁ ବିଷମୁକ୍ତ କଲେ। ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଏଭଳି ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେମ କିପରି ହେଲା? ଏକ ସପ୍ତାହ ଅବସ୍ଥାରେ ପାହାଡ଼ ଧରିବା କାମ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରୁଛୁ।” ତେବେ ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଗୋପମାନେ, ଏହି ପୁଅ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ, ତାହା ଦୂର କର। ଏହି ଶିଶୁ ବିଷୟରେ ଯଦୁବଂଶୀ ମୁନି ଗର୍ଗ ମୋତେ କହିଥିଲେ— ସେ ପୂର୍ବେ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ ଓ ପୀତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ କଳା ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ପୁଅ। ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ ଭାବେ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ତୁମର ପୁଅ ଅନେକ ନାମ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ। ମୁଁ ତାହା ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରଜ ଓ ଗୋକୁଳର ଆନନ୍ଦ ଅବତାର ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେବେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିପଦ ସହଜରେ ଦୂର ହେବ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ନପଡ଼ନ୍ତି; ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରକ୍ଷା ତଳେ ଦାନବମାନେ ଅସହାୟ। ତେଣୁ, ଏହି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଗୁଣ, ଭାଗ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ମୋତେ ନିଜେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଗର୍ଗ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ମନେ କରେ।” ନନ୍ଦଙ୍କ କଥା ଓ ଗର୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସୀମ ତେଜ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦରେ ନନ୍ଦ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବର୍ଷା, ଓଳା ଓ ପବନ ପଠାଇଲେ, ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେବେ ଦୟାମୟ କୃଷ୍ଣ ହସି, ଏକ ହାତରେ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ, ଛୋଟ ପିଲା ଖେଳନା ଉଠାଏ ପରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋମାନେ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡର ଛବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।