ହେ ରାଜନ୍, ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ବଳରାମ ସହିତ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘିରି ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଗୋକୁଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଇ ଆନନ୍ଦ ଭରା ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ନିଜର ଆସକ୍ତି ଓ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମୋତେ ଭଜନ କରନ୍ତୁ। ଶାନ୍ତ, ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଉତ୍ସର୍ଗ ଭାବେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ମହାପୁରୁଷ ସତ୍ୱଗୁଣ ଅଭ୍ୟାସ କରି ରଜସ ଓ ତମସ ଉପରେ ଜୟଲାଭ କରେ; ପରେ ସେ ସତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରେ। ଏଭଳି ଗୁଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମା ନିଜ ପ୍ରତିଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଓ ଗୁଣଜନ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋରେ ଲୀନ ହୁଏ, ତାହା ପୁନଃ ଆଗକୁ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଚାଲେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମୋର ମାୟାଶକ୍ତି ଓ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଶକ୍ତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ଲୋକରେ ସେମାନେ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ଅଧିଗମନ କରନ୍ତି। ମୋତେ ଆତ୍ମା, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ, ଉପକାରୀ, ଆରାଧ୍ୟ ଭାବରେ ଭଲପାଉଥିବା ଶାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ କଦାପି ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ; କାଳର ଶସ୍ତ୍ର ସେମାନେ ଛୁଁଇ ପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ, ଏହା ଦେଖିବା ଆତ୍ମା ଓ ଏଠାରେ ନିଜର ଭାବିଥିବା ସମସ୍ତ—ଧନ, ଗୋ, ଘର ଭଳି—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁମାନେ ମାତ୍ର ମୋତେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପାରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ନେଇଯାଏ। ମୋ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମାର ଭୟ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ। ମୋର ଭୟରେ ବାୟୁ ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରେ, ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ଚାଲିଫିରେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭୟହୀନ ମୋର ପାଦପଦ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କଳ୍ୟାଣ ଏହା ଯେ, ତିବ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ମନକୁ ମୋରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା। ଏଠାରେ ସତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଅଛି—ଉପରେ ସାତ, ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇ, ତଳେ ଦୁଇ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟର ଗତି ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାଥ ବସିଥାଆନ୍ତି। ଏହି ସତ୍ତର ଦ୍ୱାର ମଧ୍ୟରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପଞ୍ଚଟି, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଟିଏ, ଉତ୍ତରରେ ଗୋଟିଏ, ପଶ୍ଚିମରେ ଦୁଇଟି ଅଛି। ଏଉଁ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କର ନାମ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଦୁଇଟି ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାର ଜଣେ ଜଣେ ଜୁଗଳ ଜ୍ୟୋତିରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ; ଏଠାରେ ଦ୍ୟୁମତ୍ସଖ ନାମକ ନାୟକ ଚାଲିଫିରନ୍ତି। ଆଉ ଦୁଇଟି ନାଲିନୀ ଓ ନାଳିନୀ ନାମକ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଅବଧୂତସଖ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟା ନାମକ ଦ୍ୱାର ସାମ୍ନାରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ଦୋକାନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ନୌକା ଅଛି; ଏଠାରୁ ସେହି ସହରର ରାଜା ରସଜ୍ଞ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ପିତୃହୁ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ଦକ୍ଷିଣ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଜ୍ଞାନବାହୀମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦେବହୁ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ଉତ୍ତର ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଜ୍ଞାନବାହୀମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଆସୁରୀ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ଗ୍ରାମକ ଦେଶକୁ ଅହଂକାର ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ। ନିରୃତି ନାମକ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ବୈଶସ ଦେଶକୁ ଲୋଭ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ସହରର ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଅନ୍ଧ ଓ ଅବମୀଷା ଶାନ୍ତ ଓ କୌଶଳୀ; ତାଙ୍କ ନାଥ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରୁ ପ୍ରବେଶ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ବିଷୂଚୀ ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି କାମନା ଓ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ୍ ହୋଇ, ମୋହିତ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ରାନୀର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସରଣ କରେ। କେବେ ତାଙ୍କ ରାନୀ ମଦ୍ୟପାନ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ପିଏ, ଖାଉଥିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଖାଏ, ଭୋଗ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଭୋଗ କରେ। କେବେ ତାଙ୍କ ରାନୀ ଗାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଗାଏ; କେବେ କାନ୍ଦେ, ସେ କାନ୍ଦେ; ହସେ, ସେ ମଧ୍ୟ ହସେ; କଥା କହିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ କଥା କହେ। କେବେ ତାଙ୍କ ରାନୀ ଦୌଡ଼େ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼େ; ଦଢ଼ିଅ, ସେ ଦଢ଼ିଅ; ଶୋଏ, ସେ ଶୋଏ; ବସିଥିଲେ, ସେ ବସେ। କେବେ ସେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ; ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଦେଖେ; ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ସେ ଘ୍ରାଣ କରେ; ଛୁଁଇଲେ, ସେ ଛୁଁଏ। କେବେ ତାଙ୍କ ରାନୀ ଦୁଃଖି ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖି ହୁଏ; ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଏ। ଏଭଳି ତାଙ୍କ ରାନୀ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନ ଲୋକ ଅନିଚ୍ଛା ସত্ত୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଅନୁକରଣ କରେ, ଦୁର୍ବଳତାରେ ତାଙ୍କ ଖେଳନା ପରି ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଗୋପମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଗର୍ଗମୁନିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ— “ଏହି ଛୁଆ ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରୁଛନ୍ତି? ଗ୍ରାମର ଜନ୍ମ ହୋଇ ଏପରି ଲୋକବିଦ୍ୱେଷୀ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଏଠି ଦେଖ, ସେ କେବଳ ସାତ ଦିନର ଶିଶୁ ହେଉଛନ୍ତି, ଏକ ହାତରେ ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତ ଧରି ରଖିଲେ, ଯେପରି ଗଜରାଜ ଏକ ଲୋଟସ ଉଠାଏ। ଶିଶୁ ଭାବରେ ଅଧଖୁଲା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ପୁତନା ଦୁଷ୍ଟ ଦେବୀଙ୍କ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଦୂଧ ଚୁଷି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଶୋଷିନେଲେ, ଯେପରି ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେଇଯାଏ। ଏକ ଦିନ ଶିଶୁ ଥିବାବେଳେ ଗଡ଼ି ତଳେ ପଡ଼ି ତାଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚକା ଉଲଟିଦେଲେ। ଏକ ବର୍ଷର ଶିଶୁ ହେଉଛନ୍ତି, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଗଳା ଧରି ଆକାଶରେ ଉଠାଇନେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଃଖ ସହଜରେ ପରାଜିତ କରିଦେଲେ।