ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ— କପିଲଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବାକୁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦକ୍ଷିଣାବଳମ୍ବନ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ, ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କଠାରେ ଅଗ୍ନି ନଥିଲା, ନ ନିଜ ଘର ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମନ ଏହି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲା—ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁଠୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଗୁଣର ଆଭାସ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସେ ଅହଂକାର ଓ ମମତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ପାରେ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟି ରେ ନିରନ୍ତର ରହି, ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ ରେ ଥିଲେ—ଏକ ତରଙ୍ଗହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ—ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭଗବାନ୍କୁ—ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭଗବାନ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ମୁକୁଟ, ବାହୁଳୀ, ହାର, ପାୟଲ, କମରପଟା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲା; ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମାଳା ଓ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏକ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶୁଭ ଗଳାରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ସିଂହ ପରି ଦୃଢ଼ ବାହୁ, ଅଚଳ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିର୍ମଳ ପାରସ ପଥର ପରି ତାଙ୍କ ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତିନି ଭାଗର ଚିହ୍ନ ଥିବା ତାଙ୍କ ଉଦର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଲୟ ଅନୁସାରେ ଚଳିଥିଲା, ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ନାଭିର ଗଭୀର ଗୁମୁଟିରେ ପ୍ରବେଶ-ନିର୍ଗମ କରୁଛି। ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମ ଶରୀର ଉପରେ ଚମକୁଥିବା ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମରପଟା, ତାଙ୍କ ଉରୁ, ଗୁଡ଼ୁ, ଓ ଶିର୍ଷ ଅତି ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କ ପାଦ ଶରତକାଳୀନ ପଦ୍ମ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ନଖ ର ଆଲୋକ ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା। ହେ ଗୁରୁ, ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଦେଖାନ୍ତୁ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପଥ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ଉପାସନା କରିଲେ ନିଜ କର୍ମ କରୁଥିବା ଭୟହୀନ ହେବେ। ଆପଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ; ଏକାନ୍ତିକ ଭକ୍ତିରେ ଲାଭ୍ୟ ଆତ୍ମସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନ୍କୁ ଏକାନ୍ତିକ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରି, ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି କିଏ ଚାହିଁବେ? ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପାରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ, ଯଦିଓ ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନାଶ କରେ। ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ର ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ—ଅନ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ତ ଦୂର କଥା। ସେଉଁଥିରେ, ହେ ପାପରହିତ, ଆମେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଚାହୁଁଛୁଁ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ଓ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ଯଶରେ ଅନ୍ତର ବାହ୍ୟ ଦୁହିଁଠାରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଆମ ପାଇଁ ଚାଲିବ। ଯେଉଁ ମୁନି ମନକୁ ବାହ୍ୟ ଭୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ କରେ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧି କରିଛନ୍ତି—ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଆପଣଙ୍କ ପଥକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯାହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାସିତ, ସେଉଁ ସତ୍ୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଆକାଶ ପରି ବ୍ୟାପ୍ତ। ନିଜ ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବହୁବିଧ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଛନ୍ତି; ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଉଛି ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବେ ଜାଣୁଛୁ। ଯୋଗୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ଏହିପରି ଭାବେ ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣ ସେଇ ଆଦି ପୁରୁଷ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଗୁପ୍ତ; ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜ, ସତ୍ୱ, ତମ ଗୁଣ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ଆପଣଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ। ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚାରିପ୍ରକାର ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପୁରୁଷକୁ ମଧୁପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଭାବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣ ସମୟ ର ତୀବ୍ର ରଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି; ପଞ୍ଚଭୂତ ମେଘ ମାନେ ପରି, ଆପଣ ବାୟୁ ପରି ଅପରାଜୟ। ଲୋକମାନେ କର୍ମ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ମଗ୍ନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପାଇଁ ଲୋଭ କରୁଥିବାବେଳେ, ଆପଣ ସତତା ସଚେତନ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସାପ ମୂଷାକୁ ଉଠାଇ ନେବା ପରି ହଠାତ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କେଉଁ ସୁଜ୍ଞାନ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଛାଡ଼ିବେ, ଯାହା ଗୌରବ ଓ ନମ୍ରତାର ଆଶ୍ରୟ? ଭୟରେ ଚୌଦ ମନୁ, ଆମ ପୂଜ୍ୟ ଅଚାର୍ୟମାନେ, ତାଙ୍କ ପଦବୀ ଚ୍ୟୁତ ହେବା ଭୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ। ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ପରମାତ୍ମନ୍, ଆପଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେର ଆଶ୍ରୟ; ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ ବିଶ୍ୱ ଉପଦ୍ରବିତ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ନିର୍ଭୟ ଶରଣ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଉପଦେଶ, ହେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ କର୍ମ କରି, ମନ ଭାବନାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପଠନ୍ତୁ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ହେଉ। ଏହି ଆତ୍ମା ଯେଉଁ ଦେହରେ ବସିଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ, ସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ, ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ବ୍ରତ ରଖି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।