ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଦେବତା, ଦାନବ କିମ୍ବା ମାନବ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ନିଜ ନିଜ ଗୁଣରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଜୀବ ଯେଉଁ ଦେହ ପାଉଥାଏ, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନୀଚ, ସେଠି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରେ ଓ ପୁନି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ନିର୍ପେକ୍ଷ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ। ଏହିପରି, ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱଭାବ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜ ଦେବତା ଭାବେ ମନିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଅବିରତା ନାରୀ ପ୍ରେମିକ ପାଖରୁ ସୁଖ ପାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ କରି, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ। କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋରକ୍ଷା, ସୁଦଖୋରି ଓ ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ରହିଛି, ଯାହାରେ ଆମେ ସଦା ଗୋରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରହିଛି ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ। ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂସାର ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଏକାଏକି ସମସ୍ତଠାରେ ବର୍ଷା କରେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚିଥାଏ—ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର କ'ଣ କରିପାରିବେ? ଆମେ ନାହିଁ ନଗର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଘର; ଆମେ ସଦା ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥାଉ, ବନ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁ। ତେଣୁ, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞା ଆରମ୍ଭ କର। ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞାରେ ବ୍ୟବହାର କର। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରି, ଖିର, ଆଦି ତିଆରି କର; ପିଠା, ତଳିଥିବା ମାଣ୍ଡାଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଧ ଭିତ୍ତିକ ଖାଦ୍ୟ ଏକଠା କର। ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦିଅନ୍ତୁ; ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଓ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଗୋମାତା ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟମାନେ—ଘୋଡ଼ାପାଳକ, ଚୁତ୍ସିତ ଓ ପତିତମାନେ—ଯଥାଯଥ ଦାନ ପାଉନ୍ତୁ; ଗୋମାନଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କର। ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ଖାଇ, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କର। ଏହି ମୋର ମତ, ପ୍ରିୟ ଜନ! ଯଦି ତୁମମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏହି ଯଜ୍ଞା ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏମିତି ଭାଗବାନ୍ ଯେଉଁଠାରେ କାଳ ରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର କୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଥିରେ ଅନୁମୋଦନ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଙ୍ଗଳପାଠ କଲେ, ଏବଂ ସେହି ସମଗ୍ରୀ ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦାନ ଦିଆଯିବା ପରେ, ଗୋମାନଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଗୋଡ଼ା ଗାଡ଼ି ଚଢ଼ି, ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ଗାଇଗାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ। କୃଷ୍ଣ ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେବାକୁ, କହିଲେ—"ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼," ଏବଂ ବିଶାଳ ରୂପ ଧରି ପ୍ରଚୁର ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ନିଜକୁ ନମସ୍କାର କଲେ, କହିଲେ—"ଦେଖ, ପାହାଡ଼ ରୂପେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଆମକୁ କୃପା କରିଛନ୍ତି।" ସେ ଚାହିଲେ ଯେମିତି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଆମ ଓ ଆମର ଗୋମାତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ। ଏହିପରି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ମିଶି ପାହାଡ଼, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞା ପାଇଁ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁନି ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧର ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପୁନି, କୃଷ୍ଣ କହିଲେ: "ମୋତେ, ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।" ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏମିତି କପିଳ ଦେବଙ୍କୁ ଶୁଣି, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ସ୍ୱୟଂ-ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି, ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଲେ, ଅଗ୍ନି ବା ଘର ନଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ମହାବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ କଲେ, ଯାହା ପ୍ରକୃତ ଓ ଅପ୍ରକୃତ ଉଭୟ ଉପରେ ଅତିତ, ଗୁଣର ଆକାର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ। ଅହଂକାର ଓ ମମତା ରହିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଅତିତ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅଚଳ ଚିତ୍ତ, ନିର୍ବିକାର ସମୁଦ୍ର ପରି। ବାସୁଦେବ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରା ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ ଏବଂ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ। ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମଚିତ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଥିବା, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, ବାହୁରେ କଙ୍କଣ, ଗଳାରେ ହାର, ପାଏ ପାଇଜିଁ, କଟିରେ ମେଖଳା; ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମାଳା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଅତିଶୟ ତେଜସ୍ୱୀ।