ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ତାଙ୍କର କାର୍ମାନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ କାର୍ମା ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତା—ସବୁ କାର୍ମା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟଙ୍କ କାର୍ମାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାର୍ମାକାରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ କାର୍ମାନ୍ତ ନ କରିଥିବା ଉପରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାର୍ମା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରର କିଛି କାମ ନାହିଁ, କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ନିଜ କାର୍ମା କରନ୍ତି—ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ମା କରେ ଓ ତାହା ପରିତ୍ୟାଗ କରେ। ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ନାୟକ କାର୍ମା ହିଁ। ଏହିପରି, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି ଓ ନିଜ କର୍ମ କରି କାର୍ମା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲେ, ସେହି କାର୍ମା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଦେବତା। ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଅଛି, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେଠାରୁ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଅବିରତା ନାରୀ ପ୍ରେମିକରୁ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତେ ଜୀବିକା କରିବା ଉଚିତ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ କରି, ଓ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରି। ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋରକ୍ଷା, ସୁଦ (ଧନ ଦେଇ ସୁଦ ନେବା), ଓ ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ସର୍ବଦା ଗୋରକ୍ଷାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜୋଗୁଣରୁ ବିଶ୍ୱ ଓ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଜୋଗୁଣରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମେଘବୃନ୍ଦ ସମସ୍ତଠାରେ ବର୍ଷା କରେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ? ଆମେ କୌଣସି ନଗର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଘର ରଖୁନାହିଁ, ସର୍ବଦା ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ। ତେଣୁ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉ, ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣାଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, ମାଞ୍ଜ, ଖିର, ପିଠା, ତଳି ଆଟା ଓ ଦୁଧର ମିଠା ତିଆରି କରାଯାଉ। ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରନ୍ତୁ, ସେମାନେ ଖୁସି ହେବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗୋମାତା ଦାନ ଦିଆଯାଉ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯଥା ଘୋଡ଼ାପାଳକ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ, ଓ ଅପପତ୍ର—ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦିଅ। ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କର। ଶ୍ରୁଙ୍ଗାର କରି, ଭୋଜନ କରି, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କର। ଏହି ମୋର ମତ, ଯଦି ତୁମେ ମନେ ପସନ୍ଦ କର, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ କାଳସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏହା ଶୁଣି ନନ୍ଦାଦି ଗୋପମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ମନେ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କଥାଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା। ସମସ୍ତ ଦାନ ଯଥାବିଧି ଦେଇ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋମାତା ମୁହଁରେ ରଖି ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ଦଣ୍ଡ ଗାଡ଼ି ଚଢ଼ି, ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାଥା ଗାଇ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ। ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନେ ଭିତି ନ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି, “ମୁଁ ପାହାଡ଼” କହି ଏକ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଓ ଅନେକ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଭୃଜବାସୀମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରି, “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆମକୁ କୃପା କରିଛନ୍ତି” ବୋଲି କହିଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛାରୂପେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଓ ଆମର ଗୋମାତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବା। ଏଭଳି ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ପାହାଡ଼, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁଣି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଭୃଜକୁ ଫେରିଲେ। ଏହିଭଳି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର ଚବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ମୋତେ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭାସ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛି, ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିବୁ, ତେବେ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବୁ।” ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏପରି କପିଳ ଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତିନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଲେ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗୃହ ବିନା। ତାଙ୍କ ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ ଉଭୟରୁ ପରେ, ଗୁଣ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଗୁଣ, ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଅହଂକାର, ମମତା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ପାର, ସମଦୃଷ୍ଟି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଭିତରେ ସ୍ୱଶାନ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ, ତାଳ ନଥିବା ସାଗର ପରି ଶାନ୍ତ। ବାସୁଦେବ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ୍, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସେଠି ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଭଗବାନ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରୂପେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭଗବାନ୍କ ଭିତରେ ଦେଖିଲେ। ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ଭଗବତ୍ଭକ୍ତି ସହିତ, ସେ ଭଗବତ୍ପଦ ଲାଭ କଲେ।