ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରଜଧାମରେ ଏକ ଦିନ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ବର୍ଷା ଓ ଫଳ-ଫସଳ ପାଇଁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ପରମ୍ପରାଗତ ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଲୋଭ, ଇଛା, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରନ୍ତିନା ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ । ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କ କଥାଶୁଣି କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମାନକୁ ଝାଞ୍ଜଳ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ — “ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରେ । ଶୁଖ-ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିରାପତ୍ତା — ଏସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଯଦି କାହାରୋ କର୍ମର ଫଳ ଦେବାକୁ କୌଣସି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତାଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଯିଏ କିଛି କରେନି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଣ ଦରକାର? ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟମକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଏହି ନିୟମ ଦେବତା, ଦାନବ, ମାନବ — ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ । ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଏ, ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ଯେହେଉଁ ନାହନ୍ତୁ — କର୍ମ ହିଁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ନାୟକ । ତେଣୁ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି, ନିଜ କର୍ମ କରି, ତାହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ । ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ, ସେହିଁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଦେବତା । ଯିଏ ଏକ ଉପାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ୟପୁରୁଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଅବିରତା ଜନାନୀ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ । ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ କରି, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ । ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋପାଳନ, ସୁଦଖାନା ଓ ସଙ୍ଗୀତ — ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଅଛି, ଯାହାରେ ଆମେ ସଦା ଗୋପାଳନରେ ବ୍ୟସ୍ତ । ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ — ଏମାନେ ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ । ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଏହାର ଫଳ । ଏହି ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି ବର୍ଷା କରେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ? ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି — ସେମାନେ ସହର, ଗ୍ରାମ, ବା ଘର ରଖନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଟବା ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବସିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି । ତେଣୁ, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଯାଉ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ — ମାଞ୍ଜ, ଖିର, ପିଠା, ଚିନିଁ ପିଠା, ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ମିଠା — ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ । ବେଦ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିକୁ ହୱନ କରନ୍ତୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଓ ଗାଈ ଦାନ କରାଯାଉ । ଅନ୍ୟମାନେ — ଘୋଡ଼ାପାଳକ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଓ ପତିତମାନେ — ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ; ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କରାଯାଉ । ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଭୋଜନ କରି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତୁ । ଏହି ମତ ମୋର, ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ କରାଯାଉ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ । ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ — ଭଗବାନ ଏଭଳି କଥା କହିବା ପରେ, ଯିଏ କାଳରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏହାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କଲେ । ତେଣୁ, ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହାର ହେଲା । ସମସ୍ତ ଦାନ ଯଥାବିଧି ଦେଇ, ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋମାତାମାନେ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ପରିକ୍ରମା କଲେ । ଅଳଙ୍କୃତ ଦଣ୍ଡା ଗାଡ଼ିରେ ବସି, ବ୍ରଜବଧୂମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାନ ଗାଇ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ । କୃଷ୍ଣ ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତତା ଦେଇ, ଘୋଷଣା କଲେ — “ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼”, ଏବଂ ଏକ ବିଶାଳ ରୂପରେ ବହୁତ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଓ କହିଲେ — “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଆମ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି ।” ଏହି ପାହାଡ଼ ଇଚ୍ଛାମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଅଟବାରେ ବସିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ତା’କୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ । ତେଣୁ, ଆମେ ଏହାକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଓ ଗାଈମାନେ ରକ୍ଷା ପାଉ । ଏଭଳି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ, ପାହାଡ଼, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏଠି ଏହି ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ଏଉଁପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ — “ମୋତେ, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କର, ତେବେ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ । ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ ।” ମୈତ୍ରେୟ କହୁଛନ୍ତି — ଏପରି କପିଳ ମୁନିଙ୍କ କଥାଶୁଣି, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅଟବାକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ, ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଘୁରିବା ଲାଗିଲେ, ଅଗ୍ନି ବା ଘର ନଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଉଭୟରୁ ପରେ, ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ନିର୍ଗୁଣ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ।