ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଗୋକୁଳର ଗୋପଗଣ ଓ ନନ୍ଦ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୌଶଳରେ ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଜଗାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିର୍ଭୟତା— ଏସବୁ କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। କିଛି ଦେବତା ଯଦି କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କର୍ମକାରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରନ୍ତି— ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ଯିଏ ହେଉ, କର୍ମ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଓ ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି, ଆମେ ଯେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଳିଥାଉ, ଏହି କର୍ମକୁ ହିଁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁପଥରେ ଜୀବିକା ଚାଲିପାରିବ, ଅନ୍ୟ ପଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ଭଲ ହୁଏନା। ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ଓ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବିକା ଚାଳିବା ଉଚିତ। ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋପାଳନ, ସୁଦ୍ଧ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ଗୋପାଳନରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଗୁଣତ୍ରୟ— ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ବର୍ଷା କରେ, ତାହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ? ତେଣୁ ଆମେ ଗୋପାଳ, ଅଟବୀରେ ରହୁଛୁ, ନ ନଗର ଅଛି, ନ ଗ୍ରାମ, ନ ଘର; ଅଟବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଛୁ। ଏହିପରି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ଆଣାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କର। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖିର, ପାୟସ, ତରକାରି, ଲଡୁ, ଚିନି ପିଠା, ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦିଅନ୍ତୁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୋଜନ ଦିଅ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଦାନ କର। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯଥା ଅଶ୍ୱପାଳ, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ପତିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଦାନ କର। ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କର। ସମସ୍ତେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଭୋଜନ କରି, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କର। ଏହି ମୋ ମତ, ଯଦି ତୁମମାନେ ଇଚ୍ଛା କର, ଏହି ଯଜ୍ଞ କର। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ— ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ ମନେ କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଂଗଳାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦାନ ଦେଇ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ଝୁଣ୍ଡକୁ ଆଗରେ ରଖି, ପାହାଡ଼ଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଗଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି, ମହିଳାମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗୀତ ଗାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, 'ମୁଁ ପାହାଡ଼' ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ବିପୁଳ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଓ ଗୋକୁଳବାସୀମାନେ 'ଅତ୍ମକୁ ଅତ୍ମକୁ' ପ୍ରଣାମ କଲେ, 'ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ଆମେ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଛୁ' ବୋଲି କହିଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛାମୟ ରୂପେ ଅଟବୀରେ ବିହାର କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ଭାସୁଦେବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୋପମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହିତ ପାହାଡ଼, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞ ପୂଜା କରି, ପୁନଃ ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିଲେ। ଏଠି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଘୋଷିତ ହୁଏ— ଏହା ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି— ମୋତେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅତ୍ମାକୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନୁଭବ କରି, ତୁମେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ତରିଯିବ। ଏହିପରି, କପିଳଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ବାମଦିଗରୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅଟବୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ମୌନବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ଅତ୍ମାରେ ନିର୍ଭର କରି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଲେ— ଅଗ୍ନି ଓ ଘର ବିନା। ତାଙ୍କ ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲା— ଯାହା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଉଭୟ ଉପରେ ଅତିତ, ଗୁଣରୂପ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠାରେ ସ୍ୱରୂପ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଉପଲବ୍ଧ। ଅହଂକାର ଓ ମମତା ରହିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜ ଅତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତ ଓ ଧୃଢ଼ ମନରେ, ତରଙ୍ଗହୀନ ସାଗରପରି ଶାନ୍ତ। ଏଭଳି, ସର୍ବଜ୍ଞ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅତ୍ମାର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ଅତ୍ମାରୂପେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପ୍ରଭୁରେ ଦେଖିଲେ। ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁର ପରମ ଭକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ମୁକୁଟ, ବାହୁଡ଼ି, ହାର, ପାୟଜେବ, କମରବନ୍ଧ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିର ଭୂଷାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। କଉସ୍ତୁଭ ମଣି ଗଳାରେ, ସିଂହବାହୁ, ଅକ୍ଷୟ ତେଜରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ନିର୍ମଳ ଚିନ୍ତାମଣିପରି ତାଙ୍କ ଦେହ ଚମକୁଥିଲା। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଦିବ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଶେଷ ହୁଏ।