ବ୍ରଜରେ ଏକ ଉତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏହି କ୍ରିୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଏହା କେବଳ ପ୍ରଥା ମାତ୍ର? ଦୟାକରି, ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବେ।” ତାପରେ ନନ୍ଦା କହିଲେ, “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ଆକାର। ସେମାନେ ପାଣି ଥିରେଇ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାର ନାଥକୁ ଧୂପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଥାଉ। ଏହି ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତିନି ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମାନବ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଦେବାରେ ବର୍ଷାଦେବତା ହିଁ କାରଣ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ପ୍ରଥାଗତ ଧର୍ମକୁ ଚାହିଦା, ଲୋଭ, ଭୟ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ନନ୍ଦା ଓ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ କୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଜଗାଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଏବଂ ନାଶ ପାଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତା ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆସେ। ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟର କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତାପର ନିର୍ଭର କରେ; କର୍ମ ନ କରୁଥିବା ପାଇଁ ସେ ଅସମର୍ଥ। ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ସେ ନିଜ ନିୟତିକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଜାତିର ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଶରୀର ପାଇଲେ, କର୍ମ କରିଥାଏ ଏବଂ ଛାଡିଥାଏ; ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ—କର୍ମ ହିଁ ଏହାର ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ନାଥ। ଏହିପରି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରହି, ନିଜ କର୍ମ କରି, ଜୀବ ଏହିପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲେ, ସେଉଁଠି ଦେବତା ଅଛି। ଯିଏ ଏକ ମାର୍ଗରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିଲେ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅସତୀ ନାରୀ ଏକ ପରପୁରୁଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ସୁରକ୍ଷାରେ, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ। କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋପାଳନ, ସୁଦ୍ଧିରେ ଧନ ଦେବା, ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରି ଜୀବିକା ରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସଦା ଗୋପାଳନରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରହିଛି, ଯାହା ରଖଣା, ସୃଷ୍ଟି, ନାଶର କାରଣ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ସମସ୍ତଠାରେ ପାଣି ଥିରେଇ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ଉନ୍ନତି କରନ୍ତି—ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ?” “ଆମ ପାଖରେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଘର ନାହିଁ; ଆମେ ସଦା ଜଙ୍ଗଲରେ, ପାହାଡ ଓ ଉଦ୍ବନ୍ଧରେ ବସିଥାଉ। ତେଣୁ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ପାହାଡ ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ; ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜାର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପକା ଖାଦ୍ୟ—ସୁପ, ଖିର, ଏବଂ ଦୁଧର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଏବଂ ଗୋଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ—ଘୋଡାବାହକ, ଚୁତ, ପତିତ—ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ; ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ପାହାଡକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ। ସମସ୍ତେ ମନ୍ଦିର, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି, ପାହାଡକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତୁ, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଭୋଜନ କରି, ଦେହ ପରିମଳିତ କରନ୍ତୁ। ଏହି ମତ ଆମର, ଦୟାକରି ତୁମେ ମନେ ପସନ୍ଦ କରିଲେ କରନ୍ତୁ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ ଏବଂ ଆମ ପ୍ରିୟ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ସମୟ ମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର କୁ ନମ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଚାହିଲେ, ନନ୍ଦା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ମନେ ଗଣି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ କାମ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଙ୍ଗଳପାଠ କରି, ସାମଗ୍ରୀଗୁଡିକୁ ପାହାଡ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ। ସମସ୍ତ ଦାନ ଯଥାର୍ଥ ଦେଇ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋପାଳ ସମୂହକୁ ଆଗରେ ରଖି, ପାହାଡକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ସଜିଥିବା ଗୋଢ଼ାଗଡ଼ିରେ ଚଡ଼ି, ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାନ ଗାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ଏକ ନୂତନ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଗୋପାଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ବାସ ଦେଇ, ଘୋଷଣା କଲେ, ‘ମୁଁ ପାହାଡ ହେଉଛି’ ଏବଂ ବିଶାଳ ଆକାରରେ ଅନେକ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବ୍ରଜବାସୀ ସହ କୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ ନିଜରେ ଅର୍ପଣ କରି, ‘ଏହି ପାହାଡ ଆକାରରେ ଆସି, ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ’ କହି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛାମୟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରେ, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମର ଏବଂ ଗୋମାତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଥାଉ। ଏପରି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଗୋପାଳମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପାହାଡ, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରି, ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ।" ଏଠାରେ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଚବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୋତେ—ସ୍ୱୟଂ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା—ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବ। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।” ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ, “ଏପରି କପିଳ ନିଜ ମାତାକୁ କହି, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ମୌନବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ, ଅଗ୍ନି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ବିନା। ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ ଉଭୟରୁ ଉପରେ, ଗୁଣରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ।