ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଉତ୍ସବ ଆସିଲା ବ୍ରଜ ଗାଁରେ। ଲୋକମାନେ ଜାଣିଥିବା ଓ ଅଜାଣିଥିବା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଆଣେ, କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ତେମିତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରାଯାଉଛି? କିମ୍ବା କେବଳ ପ୍ରଥା ରୂପେ? ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦିଅ।” ନନ୍ଦ ମହାରାଜ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା, ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହ, ସେମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦ ଓ ପୋଷଣ ପାଆନ୍ତି। ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଇ ବର୍ଷାଦେବତାଙ୍କୁ ଘୃତ, ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରୁଛୁ। ଏହି ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଚାଲିଆସିଛି, ତାହାକୁ ଯେଉଁଠାରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ—କାମନା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ—ସେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।” ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଉପରେ କେଶବ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହୁଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତା—ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଯଦି କିଛି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର; କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କଲେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କରେ; ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନୀଚ ଦେହ ପାଇ ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଛାଡ଼େ; ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ—ସବୁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଗୁରୁ ଓ ନାୟକ। ତେଣୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲେ, ସେଠାରେ ହିଁ ଦେବତା ଦର୍ଶନ। ଯିଏ ନିଜ ଉପାୟ ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରେନି, ଯେମିତି ଅପତ୍ନୀକା ନାରୀ ପରପୁରୁଷ ପାଖରେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଗୋପାଳନ ଦ୍ୱାରା, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କମାଇବା ଉଚିତ। ଚାଷ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଗୋପାଳନ, ସୁଦ୍ଧି, ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ସଦା ଗୋପାଳନରେ ନିରତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ହେଉଛି ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜ ଦ୍ୱାରା ବିବିଧ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ରଜର ପ୍ରେରଣାରେ ମେଘ ଏପଟେ ସେପଟେ ବର୍ଷା କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି—ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ?” “ଆମେ ସହର, ଗ୍ରାମ, ବଡ଼ ଘର ନାହିଁ; ସବୁବେଳେ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛୁ। ତେଣୁ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଯାଉ; ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ଥିଲା, ତାହା ଏଠି ବ୍ୟବହାର କର। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖିର, ଶାକ, ଅନ୍ନ, ପିଠା, ଚିଡ଼ା, ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ବେଦ ଅଭିଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗୋଦାନ ଦିଅ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଘୋଡ଼ାପାଳ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଅପପତ୍ର—ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ଦିଅ; ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ ପାହାଡ଼କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଅ। ସମସ୍ତେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଖାଇ, ଅଙ୍ଗରାଗ କରି, ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କର। ଏହା ମୋର ମତ, ଯଦି ତୁମେ ମନେ ପସନ୍ଦ କର, କର। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯିଏ ସମୟ ରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରାଇ, ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଥିଲା, ତାହା ପାହାଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ। ସମସ୍ତ ଦାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରି, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋଧାନ ଆଗରେ ରଖି, ପାହାଡ଼କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଭଲ ଭଲ ଗାଡ଼ି ଉପରେ ମହିଳାମାନେ ବସି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇଲେ। ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନେ ଭୟ ନ କରନ୍ତି ବୋଲି, “ମୁଁ ହେଉଛି ପାହାଡ଼” ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ରୂପ ନେଇ ବହୁତ ନୈବେଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଆକାର ଧାରଣ କରି ଆମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି,” ବୋଲି କହିଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛାରୂପେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସନ୍ତି, ଯିଏ ଅବମାନ କରେ, ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଆମ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ପାହାଡ଼, ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପରେ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିଭଳି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧର ଚବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି। ଏହିପରେ, କୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ମୋତେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି, ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରିବ, ତୁମେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।" ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବେ କପିଳ ଭଗବାନଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପରିକ୍ରମା କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେ ମୌନବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ବିନା, ନିଶ୍ଚଳ ଗୃହ ବିନା।