ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ବୃଜଧାମରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ବିଶେଷ ்ୟାଗ ତିଆରି କରୁଥିଲେ। ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ସାକ୍ଷୀ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ନମ୍ର ଭାବରେ ନନ୍ଦ ଓ ବଡମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପିତାଜୀ, ଏହି ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରିୟାକଳାପ କ’ଣ? ଏହା କାହିଁକି, କାହା ପାଇଁ, ଏବଂ କିଏ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି?” କୃଷ୍ଣ ଆଗରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଭାବରେ କହିଲେ, “ପିତାଜୀ, ମୁଁ ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ନିରପେକ୍ଷ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ମିତ୍ର। ଲୋକେ ଜାଣିକିମ୍ବା ଅଜାଣିକି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଆଣେ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏହି କ୍ରିୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଏହା ପ୍ରଥାମୂଳକ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ନନ୍ଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବାପା, ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷା ଦେବତା, ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ। ସେମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲସିତ ଓ ପୋଷିତ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁଛୁ। ଏହି ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ମଣିଷ ଯଦି ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଜବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ବଡ଼ଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ଲଭେ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତି—ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତାର ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଯିଏ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର କ’ଣ ଶକ୍ତି? ତେଣୁ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ସବୁଠି ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଲୋକେ କାମ କରନ୍ତି—ଦେବ, ଦାନବ, ମଣିଷ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗୁଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇ ଜୀବ କର୍ମ କରେ, କର୍ମ ହିଁ ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ନିରପେକ୍ଷ—ସବୁଠି ଶିକ୍ଷକ ଓ ନାୟକ। ତେଣୁ ନିଜ ଧର୍ମରେ ରହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲେ, ସେଠାରେ ନିଜ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏକ ଉପାୟ ଥିବା ସତ୍ୱେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ଶୁଭ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ଅବିରତା ନାରୀ ପ୍ରେମିକ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଓ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଉଚିତ। କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ଗୋପାଳନ, ଉଧାନ ଓ ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ସର୍ବଦା ଗୋପାଳନରେ ନିୟୋଜିତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ। ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଏହି ବର୍ଷାରେ ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ—ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ?” “ଆମେ ଗାଁ, ସହର, ବଡ଼ଘର ନାହିଁ; ସଦା ଅରଣ୍ୟରେ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଛୁ। ତେଣୁ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଦରକାର। ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ନୂତନ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖିର, ତରକାରି, ମିଠା, ଚିଡ଼ା, ଲଡ଼ୁ, ଘଘରା, ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରନ୍ତୁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗାଁ ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ—ଅଶ୍ୱପାଳ, ଚଣ୍ଡାଳ, ପତିତ ଆଦିଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଗାଁମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତୁ। ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାୟମାନ ଭୂଷା ମାନି, ମନ୍ଦ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଖାଇ ଶେଷେ, ଗାଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତୁ। ଏହି ମୋ ମତ; ଯଦି ତୁମମାନେ ମନେ ପସନ୍ଦ କର, ଏହା କର। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗାଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋ ପ୍ରିୟ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯିଏ କାଳ ରୂପେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ନନ୍ଦ ଓ ବୃଜବାସୀମାନେ ଏହାକୁ ଉଚିତ ମନେ କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କାମ କଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଂଗଳପାଠ କଲେ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଗିରି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ଯଥାବିଧି ଦାନ ଦେଇ, ଗାଁମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋଧନକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ପାହାଡ଼କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଶୋଭାୟମାନ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାନ୍ଧରେ ଗାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନେ ଭିତି ନ କରନ୍ତି ବୋଲି, ଘୋଷଣା କଲେ—“ମୁଁ ହେଉଛି ପାହାଡ଼।” ଏବଂ ବଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରଚୁର ନିବେଦନ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ବୃଜବାସୀମାନେ ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱକୁ ସ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆମକୁ କୃପା କରିଛନ୍ତି। ସେ ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅଭିମାନୀ ମଣିଷଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମ ଓ ଗାଁମାନେର ରକ୍ଷା ହେଉ।” ଏଭଳି ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବୃଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ପାହାଡ଼, ଗାଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞ ନିମନ୍ତେ ବିଧିବତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧର ଚବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମାଆ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଦେବି, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟ ଓ ଶୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ।