ଏହି ଗୀତିକା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଦ୍ୱାରା ଗାୟିତ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରାଯାଏ, ସେଠି ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତା’କୁ ଜୟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଗୋକୁଳରେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଗୋପଗଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଟେ। ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ସତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ବଡ ନମ୍ରତା ସହିତ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପିତାଜୀ, ଏହି ଅଳ୍ପାନ୍ତି, ଏହି ଉତ୍ସାହ କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟସ୍ତତା? କିଏ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି?” କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛୁକ। ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏହାପରେ କୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖନ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି ନିର୍ପେକ୍ଷ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଜଣା ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ, ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମାନେ ଏହି ଫଳ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣମାନେ କାହିଁ ପାଇଁ କରୁଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଏହା କେବଳ ପ୍ରଥା ଅଟେ? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।” ତାପରେ ନନ୍ଦଜୀ କହିଲେ, “ବର୍ଷାର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର, ମେଘ ତାଙ୍କର ଶରୀର। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବତାଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ପୂଜା କରୁଛୁ। ତାହାର ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କାରଣ ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାର କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ର। ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷେମ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ କୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିର୍ଭୟତା—ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା। ଯଦି କିଛି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମକାରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର। କର୍ମ ନଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ସମସ୍ତେ। ଜୀବ ଯେଉଁ ଦେହ ପାଏ, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରେ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରେ। ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ—ସବୁଠାରେ କର୍ମ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଓ ସ୍ୱାମୀ। ଏହିପରି, ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲେ, ତାହା ହିଁ ନିଜର ଦେବତା। ଯେଉଁଠି ଉପାୟ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ କ୍ଷେମ ମିଳେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଅପତ୍ନୀକୁ ପରପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେମ ମିଳେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର କ୍ଷେମ ରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଦ୍ୱାରା, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋରକ୍ଷା, ଉଧାର ଓ ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ସଦା ଗୋରକ୍ଷାରେ ଲିନ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଜଳ ବର୍ଷା କରେ, ତାହିଁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି—ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ?” ଏହି ଗୋପଗଣଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଆମେ ନ ନଗର ରଖିଛୁ, ନ ଗ୍ରାମ, ନ ଘର; ସବୁବେଳେ ଅଟବୀ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛୁ। ତେଣୁ ଗୋମାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗିରିପୂଜା ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଯଜ୍ଞ କର। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖିର, ମୂଢ଼ି, ପକାଳ, ଲଡ଼ୁ, ଚିନା ପିଠା, ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କର। ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅହୁତି ଦିଅନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଜନ ଓ ଗୋଦାନ କର। ଅନ୍ୟମାନେ—ଘୋଡ଼ାଲୋକ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଅପପତ୍ର—ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦିଅ। ଗାୟଁମାନେକୁ ଯବ ଦେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ନିବେଦନ କର। ସେଇପରି ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୋଇ, ଭୋଜନ କରି, ଅଲଙ୍କୃତ ଓ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି, ଗିରିଙ୍କ ପରିକ୍ରମା କର। ଏହା ମୋ ମତ, ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ କର। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗିରି ଓ ମୋ ପ୍ରିୟ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଦଳନ କରିବାକୁ କାଳ ରୂପେ ଆସିଛନ୍ତି, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟେ ଏହି କଥାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ମନେ କଲେ। ସେମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କଲେ, ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଗିରି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦାନ ଦେଇ, ଗାୟଁମାନେକୁ ଯବ ଦେଇ, ଗୋପମାନେ ଗୋମାତାମାନେକୁ ଆଗରେ ରଖି ପାହାଡ଼କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଶୋଭିତ ଗଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗୀତ ଗାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଲେ। କୃଷ୍ଣ ନିଜ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୋପମାନେ ଭୟ ହେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କଲେ, “ମୁଁ ଇହି ପାହାଡ଼,” ବଡ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବହୁତ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ସହିତ, ନିଜକୁ ନିଜରେ ନମସ୍କାର କରି, କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦୟା କରିଛନ୍ତି।” ସେ ଚାହିଲେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅଟବୀରେ ବସନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଓ ଗୋମାତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଉ। ଏହିପରି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପାହାଡ଼, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରି, ପୁନଃ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାଧ୍ୟାୟର ଚବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା—ଏହା ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସଂଗ୍ରହ।