ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜ ଶେଷ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ, କର୍ମ, ସମୟ ଓ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଯଦି କର୍ମ ହିଁ ଲୋକର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଏହାର ସମ୍ପୃକ୍ତି ଆତ୍ମା ସହ କ’ଣ? କର୍ମ ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ସହିତ ଜଡିତ, ଏହି ଦେହ ତ କେବଳ ଚର୍ମ ମାତ୍ର, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ ସ୍ୱରୂପ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ । ତେଣୁ କାହାଉପରେ ରୋଷ କରିବି? କାରଣ କର୍ମ ମୂଳ କାରଣ ନୁହେଁ । ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—ଯଦି ସମୟ ହିଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଏହି ଆତ୍ମା ସହ କ’ଣ ସମ୍ପୃକ୍ତି? ସମୟ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ । ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଶୀତ ହିମର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କୌଣସି ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ । ତେଣୁ କାହାଉପରେ ରୋଷ କରିବି? ଏହିପରି, କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, କୌଣସି ଭାବରେ, କୌଣସି ଲୋକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅତୀତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା । ମୁଁ ଯେପରି, ସେପରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରନ୍ତିନାହିଁ । ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଉପରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭକ୍ତି ରଖି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର ସେବା କରି ଏହି ଅପାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି । ଏମିତି ଭାବେ, ଯେଉଁ ମହାନ ଋଷି ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ, ସେ ନିଜର ଉପରେ ଅନୁରାଗ ରଖି, ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ଛାଡ଼ି, ଲୋକର ଅପମାନରେ ବି ଅଚଳ ଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ । ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ହିଁ ନିଜର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ । ଏହି ଯୋଗର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି, ମୋତେ ନିମିତ୍ତ କରି ତୁମ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କର, ଏହି ସାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କର । ଯେଉଁଜଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କର ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖେ, ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ । ଏହି ଭାବରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ତା’ପରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ବ୍ରଜରେ ବସୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଥିବା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ, ନନ୍ଦାଦି ବୃଦ୍ଧମାନେଠାରେ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପିତା, ଏହି କଳାବଲି କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ, କିଏ ଏହା କରୁଛନ୍ତି?” “ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ବହୁତ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ । ନୀତିମାନ ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତିନାହିଁ ।” “ଯିଏ ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସେ ତ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ—ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ ।” “ଲୋକେ ଜାଣି ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ ।” “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା କେବଳ ପାରମ୍ପରିକତା? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ଭଲଭାବେ କୁହନ୍ତୁ ।” ନନ୍ଦ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ଦେହ । ସେମାନେ ପାଣି ବର୍ଷାନ୍ତି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି ।” “ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟେମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବତାଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ପୂଜା କରୁଛୁ ।” “ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାର କାରଣ ବର୍ଷାଦେବତା ।” “ଯେ ଲୋକ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଚାହା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ, ସେ କେବେ ଶୁଭ ଲାଭ କରେନାହିଁ ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ; ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଭୟ-ନିର୍ଭୟତା ସବୁ କର୍ମରୁ ହୁଏ ।” “ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟର କର୍ମର ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର୍ଷିଳ; କାରଣ କର୍ମ ବିନା କିଛି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।” “ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସରେ ଚଳନ୍ତି, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ? ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତେ ।” “ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇ ଜୀବ କର୍ମ କରିଥାଏ; ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ—ସମସ୍ତେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ।” “ଏହିପରି, ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲେ, ସେଇ ନିଜ ଦେବତା ।” “ଯାହା ପାଖରେ ଜୀବିକା ଅଛି, ସେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନେଇଲେ, ତା’ର କଳ୍ୟାଣ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅସତୀ ନାରୀ ପରପୁରୁଷରୁ ଲାଭ ପାଏନାହିଁ ।” “ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେଂକୁ ସେବା କରି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି ।” “ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋପାଳନ—ସୁଦ ଦେଇବା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା; ଆମେ ସବୁବେଳେ ଗୋପାଳନରେ ନିୟୁକ୍ତ ।” “ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ହେଉଛି ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ।” “ରଜ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ବର୍ଷା କରେ; ଏହିପରି ଜୀବ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି—ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ?” “ଆମର ସହର, ଗ୍ରାମ, ଘର ନାହିଁ; ଆମେ ସବୁବେଳେ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଓ ଝାଡ଼ିରେ ବସୁଛୁ । ଏହିପରି, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଏକ ବଳି କରିବା ଉଚିତ; ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜାର ସାମଗ୍ରୀ ଏହି ବଳି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କର ।” “ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଖିର, ମାଞ୍ଜ, ପିଠା, ଚିନି ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।” “ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ବେଧିବେ; ସେମାନେ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଗୋଦାନ ପାଇବେ ।” “ଅନ୍ୟମାନେ—ଘୋଡ଼ାଲା, ଚଣ୍ଡାଳ, ପତିତ—ଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ପାଇବେ; ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବାର୍ଲି ଦେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ବଳି ଦିଅ ।” “ଶୁଭ୍ର ଵସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ଭଲ ଖାଇ, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କର ।” “ଏହା ମୋ ମତ, ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, କର ।