କୌରବଜନ ଏବଂ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବା ଦୁଃଖ ସହିତ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ତଥାପି କମ୍ସଙ୍କ ଭୟ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଚଳ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଚାର କରିଥିଲେ—ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି କିପରି ଚିନ୍ତା? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି ଗ୍ରହମାନେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ? ଏହିପରି, ଯଦି କର୍ମ ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି କିପରି ଚିନ୍ତା? କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉପରେ ଲାଗୁଥାଏ; ଏହି ଦେହ ଚର୍ମ ମାତ୍ର, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା। କ୍ରୋଧ କିଏ ଉପରେ କରିବେ? କର୍ମ ମୂଳ କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯଦି କାଳ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି କିପରି ଚିନ୍ତା? କାଳ ଆତ୍ମା ସହିତ ସମାନ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ତୁଷାରର ଶୀତ; ତେଣୁ କ୍ରୋଧ କିଏ ଉପରେ କରିବେ? ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଲାଗୁନାହିଁ। ଏହିପରି, କୌଣସି ଜଣେ, କେଉଁଠି, କେଉଁପରି ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର; ଜାଗୃତ ଜଣେ ପଞ୍ଚଭୂତର ଭୟ କରିନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପଦସେବା କରି ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଜଣେ ବିରକ୍ତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସନ୍ୟାସୀ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଚଳ, ସେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ—ଆତ୍ମା ନିଜେ ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ; ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ, ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ। ତେଣୁ, ଓ ପ୍ରିୟ, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ମୋ ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ଏହି ଏକାଇ ଯୋଗର ସାର। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନଧାରଣ କରି, ପଢି, କିମ୍ବା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ସହ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭଗବାନ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଜବାସୀ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ନମ୍ରତା ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ପିତା, ଏହି କଳାହଳ କିପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ, କିଏ ପାଇଁ ଏହି କରାଯାଉଛି, ଏବଂ କିଏ ଏହି ବିଦି କରୁଛି?" "ପିତା, ମୁଁ ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ନିଷ୍ଠାବାନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରଖିନାହିଁ।" "ଯେଉଁ ଜଣେ ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ବିକାର, ଶତ୍ରୁତା ରହିତ, ସେ ଏକ ସତ୍ ମିତ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ।" "ଲୋକମାନେ ଜାଣି ଓ ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଆଣେ, ଅପଣ୍ଡିତ ପାଇଁ ନୁହେଁ।" "ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? କିମ୍ବା ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଦୟାକରି ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ—"ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ରୂପ। ସେମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।" "ଓ ପ୍ରିୟ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାର ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଚାର ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ବିଦି କରି ପୂଜା କରୁଛୁ।" "ଏହି ପୂଜାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମାନବ ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ ବର୍ଷାଦେବତା ଫଳ ଦେବାର କାରଣ।" "ଯେଉଁ ଜଣେ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଚାହିଦା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିନାହିଁ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏକ ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହୁଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପଦତା ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆସେ।" "ଯଦି କିଛି ଦେବତା ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ; କର୍ମ ନ କଲେ ତାଙ୍କର କିଛି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏହିପରି, ନିଜ କର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ସେ ନିଜ ନିୟତିକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଲୋକମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ—ସମସ୍ତ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଏକ ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇଁ କର୍ମ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ; ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ—କର୍ମ ଏକାଇ ଶିକ୍ଷକ ଓ ନାୟକ।" "ତେଣୁ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେଇ ନିଜ ଦେବତା।" "ଯେଉଁ ଜଣେ ଏକ ପଥର ଉପାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେ ଭଲ ଲାଭ କରିନାହିଁ; ଯେପରି ଅସତୀ ନାରୀ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷରୁ ଲାଭ କରିନାହିଁ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂରକ୍ଷା କରି, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟାପାର କରି, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ସେବା କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଚାଷ, ବ୍ୟାପାର, ଗୋପାଳନ—ସୁଦ୍ଧ ବ୍ୟାଜ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସଦା ଗୋପାଳନରେ ଲାଗି ରହିଛୁ।" "ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି, ବିନାଶର କାରଣ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଆସେ।" "ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ମେଘମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ବର୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି—ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ?" "ଆମେ କୌଣସି ସହର, ଗ୍ରାମ, ଘର ନାହିଁ; ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅଟାଳ ଓ ପାହାଡରେ ବସୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛୁ।