ସ୍ରଷ୍ଟା ପୁରୁଷ ଭଗବାନ, ନିଜ ମାୟାରେ ବିମୁଡ଼ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅପରାଧକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅପରାଧକୁ ମନେ ପକାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନଦ୍ୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କମ୍ସଙ୍କର ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଅଚଳ ଭାବରେ ଅବ୍ୟୟ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଏଠାରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତିର ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଃଖସୁଖର କାରଣ ଗ୍ରହମାନେ ଅଟେ, ତେବେ ଜନ୍ମହୀନ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମାନେ? ଗ୍ରହମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆକ୍ରୋଶ କେଉଁଠି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ? ଯଦି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଃଖସୁଖର କାରଣ ଅଟେ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମାନେ? କର୍ମ ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଦୁଇପ୍ରକାର ପାଇଁ ଅଟେ; ଏହି ଶରୀର ମାତ୍ର ଚର୍ମ, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ। ତେବେ ଆକ୍ରୋଶ କେଉଁଠି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ? କର୍ମ ମୂଳ ନୁହେଁ। ଯଦି ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଃଖସୁଖର କାରଣ କାଳ ଅଟେ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମାନେ? କାଳ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ। ଯେପରିକି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ରୁକ ତୁଷାରର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କେଉଁଠି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ? କେହି କେଉଁଠି କେଉଁପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରିକି ମୁଁ ଅଟେ, ତେପରି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଅଟେ; ଜାଗୃତ ଲୋକ ଭୂତ ଦେହକୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପାଦସେବା କରି, ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଭଗବାନ କହିଲେ: ନିର୍ମୋହ, ନିର୍ବଳ, କ୍ଳାନ୍ତିହୀନ, ସମ୍ପତ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସନ୍ୟାସୀ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଚଳ ଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ କହିଥିଲେ। କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ଶୁଭାଶୁଭ ଦୁଃଖସୁଖର କାରଣ; ବନ୍ଧୁ, ନିରପେକ୍ଷ, ଶତ୍ରୁ ଏହି ସବୁ ଜଗତର ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ। ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ନିଜ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମୋ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମନକୁ ସଂୟମ କର; ଏହିଁ ଯୋଗର ଅର୍ଥ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଶ୍ଳୋକକୁ ସଂଯମିତ ମନରେ ଧାରଣ କରି, ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କରେ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଜୟ ହୁଏ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ବଲରାମ ସହ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିବା ଭଗବାନ, ଯେଉଁଠି ସବୁର ଆତ୍ମା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ନନ୍ଦାଦି ବୃଦ୍ଧମାନେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିନମ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ପିତା, ଏହି କଳାବଳି କାହିଁକି ହେଲା? ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ? କାହା ପାଇଁ ଏହି ପୂଜା? କେଉଁଠି ଏହି କରାଯାଉଛି?" "ପିତା, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧୁ, ନିରପେକ୍ଷ, ଶତ୍ରୁ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକାର, ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ନିଜକୁ ଦେଖିଥିବା, ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ।" "ଲୋକମାନେ ଜାଣି ଓ ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟକ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ନୁହେଁ।" "ତେଣୁ, ଏହି କର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାହିଁକି? କିମ୍ବା ଏହା କେବଳ ପ୍ରଥା? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କହନ୍ତୁ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ: "ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ରୂପ। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।" "ପ୍ରିୟ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବର୍ଷାର ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଚାର ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଥାଉ।" "ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ବର୍ଷା ଦେବତା ଦେଇଥାନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଥା ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଚାହିଦା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ, ସେମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇ ନାହିଁ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ରୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆସେ।" "ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟର କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; କର୍ମ ନ କରିଥିବା ଜୀବ ଉପରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।" "ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରର କଣ ଦାୟିତ୍ୱ? ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବଦଳାଇ ପାରିନାହାନ୍ତି।" "ଲୋକମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ ସମସ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି।" "ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ଉପଲବ୍ଧ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ନିରପେକ୍ଷ—କର୍ମ ହିଁ ଶିକ୍ଷକ ଓ ନାୟକ।" "ତେଣୁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛୁ, ସେହି ଦେବତା ଏକମାତ୍ର ମନ୍ୟ।" "ଯେଉଁଠି ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏକ ପଥ ଅଛି, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ପଥରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ପାଇ ନାହିଁ; ଯେପରିକି ଅବିରତା ନାରୀ ପରପୁରୁଷରେ ଶୁଭ ପାଇ ନାହିଁ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଦ୍ୱାରା, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଉପସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗୋରକ୍ଷା, ଉପାଧି ଓ ସଙ୍ଗୀତ—ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଅଟେ; ଆମେ ସବୁବେଳେ ଗୋରକ୍ଷାରେ ନିରତ।" "ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି, ନାଶ ପାଇଁ କାରଣ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମେଘ ଚାରିପଟେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚନ୍ତି—ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ?