ଏହି ଉତ୍କଳ ରେ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଯଦିଓ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଏହି ଯଦୁମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କର ନାୟକ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ନିଜେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜଣାନି। ତଥାପି ଆମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ହରିଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦିତ ହୋଇଛି। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଅଜର ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଆମର ମନ ଏହି କର୍ମର ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ଏହି ଆଦିପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜଣାନି। ଏହା ଭାବି, ଯଦିଓ ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରିଥିଲେ, ତଥାପି କଂସଙ୍କ ଭୟ ରହିଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ଜନମାନଙ୍କର ଶୁଭାଶୁଭର କାରଣ ହୋଇଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମୂଲ୍ୟ? ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଗ୍ରହମାନେ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି; ତେବେ କାହାପାଇଁ ରୋଷ କରିବା? ଯଦି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମୂଲ୍ୟ? କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନା ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ଦେହ କେବଳ ଚର୍ମ, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ ସୁପର୍ଣ୍ଣ; ତେବେ କାହାପାଇଁ ରୋଷ? କର୍ମ ମୂଳ ନୁହେଁ। ଯଦି କାଳ ଶୁଭାଶୁଭର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କଣ ମୂଲ୍ୟ? କାଳ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ। ଯେପରିକି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ନା କ୍ଷୀତ ହିମର, ତେବେ କାହାପାଇଁ ରୋଷ? ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ। ଏହି ପରମାତ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କେହି କେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଯେପରି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଜାଗୃତ ଲୋକ ଭୂତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭୟ କରେନି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମକୁ ସେବା କରି, ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁ ଦ୍ୟାନ ହୋଇଯାଇଛି, ସମ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ, ଆରାମ ନାହିଁ, ଭୂମିରେ ଗୁମ୍ ହେଉଛି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ସେ ଋଷି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ଜନ୍ମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଛଡା ଅନ୍ୟ କେହି ଶୁଭାଶୁଭର କାରଣ ନୁହେଁ; ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ, ଶତ୍ରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ। ତେଣୁ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ମୋରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି ଅଟୁଟ ରଖ; ଏହିଁ ଯୋଗର ମୂଳ। ଯେଉଁ ଜନ, ଏହି ଋଷିଙ୍କ ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଧରେ, ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉନାହିଁ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଭଗବାନ ବଳରାମ ସହ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ବଡ଼ମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ପିତା, ଏହି ଅଳ୍ଲୁଡ଼ା କଣ? ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କାହା ପାଇଁ? କିଏ ଏହି ବଳି କରୁଛି?” “ପିତା, ମୁଁ ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ କେବଳ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାନି।” ଯେଉଁ ଜନ ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ, ଶତ୍ରୁ ସମେତ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖେ, ଅସମ୍ବେଦନା ଓ ରୋଷ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସତ୍ୟ ମିତ୍ର। ଲୋକମାନେ ଜାଣି ଓ ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି ବଳି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଏହା ପ୍ରଥା? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଦୟାକରି ଭଲ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ନନ୍ଦ କହିଲେ: ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘର ନାୟକ; ମେଘ ତାଙ୍କର ରୂପ। ସେ ଜଳ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ମେଘର ନାୟକ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପଚାର ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦେଇ ପୂଜା କରୁଛୁ। ଏହି ବଳିର ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଲୋକ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମର ଫଳ ଦେବାର କାରଣ ମେଘର ଦେବତା। ଯିଏ ଏହି ପ୍ରଥାତିତ ଧର୍ମକୁ ଚାହିଁ, ଲୋଭ, ଭୟ, ଦ୍ୱେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଲାଭ କରେନି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ରୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ବିଳୟ ପାଏ; ଶୁଭାଶୁଭ, ଭୟ, ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯଦି କିଛି ଦେବତା ଅନ୍ୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରେନି, ତାଙ୍କୁ ସେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ ଦରକାର ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି? ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି। ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ତ୍ୟାଗ କରେ; ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ—କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷକ ଓ ନାୟକ। ତେଣୁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରହି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ, ସେହିଁ ନିଜର ଦେବତା। ଯିଏ ଏକ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବେ, ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ତାହାରୁ ଶ୍ରେୟସ୍ କୁ ପାଉନାହିଁ; ଯେପରି ଅନ୍ୟପୁରୁଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରୀ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟପାର ଦ୍ୱାରା, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଚାଷ, ବ୍ୟପାର, ଗୋରକ୍ଷା—ସୁଦ୍ଧିରେ ଉପାଧି ଓ ସଙ୍ଗୀତ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଯାପନ ଅଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସଦା ଗୋରକ୍ଷାରେ ଲିନ। ସତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ହେଉଛି ଧାରଣ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।