ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ର, ସମୟ, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, ବିଧି, ଋତ୍ୱିଜ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ମାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମ ଅଛି—ସେ ସବୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଂଶରେ ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ, ଏବେ ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି—ଆମେ ଏହା ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଆମେ ମୁହଁ ହୋଇ, ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହିଁ। କି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଆମେ, କାରଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ମହିଳା ଅଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିଛି। ହେ କୃଷ୍ଣ, ଅପରାଜିତ ପ୍ରଜ୍ଞାର ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଆମେ ମୁହଁ ହୋଇ, କର୍ମର ମାର୍ଗରେ ଆମ ମନ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ସେ ଆଦିପୁରୁଷ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ ମାଫ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନାବଧାନ କରିଥିବା ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କରି, କମ୍ସଙ୍କ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅପରାଜିତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଚଳ ରହିଲେ। ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଜନ୍ମହୀନ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କ’ଣ ମାନେ? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଗ୍ରହମାନେ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ରୋଷ କାହାପାଇଁ? ଏହିପରି, ଯଦି କର୍ମ ସୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କ’ଣ? କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉପରେ ଲାଗୁହୁଏ। ଏହି ଶରୀର କେବଳ ଚର୍ମ, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ତେଣୁ କାହାପାଇଁ ରୋଷ? କର୍ମ ମୂଳ କାରଣ ନୁହେଁ। ଯଦି କାଳ ସୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କ’ଣ? କାଳ ଆତ୍ମା ସହ ଏକ। ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ନ ଶୀତ ହେଉଛି ହିମର, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କାହାର ନୁହେଁ। କେହି କେଉଁଠି କେଉଁପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖିନାହାନ୍ତି ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା ପାଇଁ। ଯେପରି ମୁଁ, ସେପରି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ତେଣୁ ଜାଗୃତ ଲୋକ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରେନାହାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି, ସେଥିରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଦସେବା କରି, ଏହି ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବି। ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ଯେଉଁ ମହାନ ତ୍ୟାଗୀ, ନିରାସ୍କ, ଧନହୀନ, କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଚଳ, ସେଇ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ। କାରଣ, ଆତ୍ମା ଛାଡି ଅନ୍ୟ କେହି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହର ସୃଷ୍ଟି। ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଚେତନା ସହିତ, ମନକୁ ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ବୁଦ୍ଧିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ଏହା ହେଉଛି ଯୋଗର ସାର। ଯେଉଁଜଣ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ଗୀତକୁ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପରାଜିତ ହୁଏନାହିଁ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ସେଠି ଭଗବାନ୍ ବଳରାମ ସହ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ, ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି ହେଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭଗବାନ୍ ନନ୍ଦାଦି ବୃଦ୍ଧମାନେଠାରେ ନମ୍ରତା ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପିତାଜୀ, ଏହି କଳାବଳି କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ, କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କିଏ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି?” “ପିତା, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଇଚ୍ଛୁକ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ନିର୍ପେକ୍ଷ, ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ। ଲୋକେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଏ, ଅପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଏହା କେବଳ ପ୍ରଥା? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ଭଲ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ନନ୍ଦ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା, ମେଘ ତାଙ୍କ ଦେହ, ସେମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବଙ୍କୁ ଘୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ପୂଜା କରୁଛୁ। ଏଠାରୁ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପାଇଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାର କାରଣ ବର୍ଷାଦେବ। ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଜଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ କଦାପି ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଜବାସୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କେଶବ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ରୋଷ ଉପଜାଇ, ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତି—ସବୁ କର୍ମଠାରୁ। ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର; କାରଣ କର୍ମ ନ କଲେ, ସେ କିଛି କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ? ସେ ନିଜ ନିୟତିକୁ ବଦଳାଇପାରିବେନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନୀଚ ଦେହ ପାଇ, କର୍ମ କରି ଛାଡିଦିଏ; ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ—କର୍ମ ହେଉଛି ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀ। ତେଣୁ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲେ, ତାହାକୁ ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ଅଛି, ଅନ୍ୟପଥରେ ନିର୍ଭର କଲେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଅପତ୍ନୀକୁ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଚର୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟାପାର, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। କୃଷି, ବ୍ୟାପାର, ଗୋରକ୍ଷ୍ୟା, ସୁଦ୍ଧି, ସଙ୍ଗୀତ ଏହାର ଉପାୟ; ଏମିତି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବିକା, ଯାହାରେ ଆମେ ଗୋରକ୍ଷ୍ୟା କରୁଛୁ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ; ରଜ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଭିନ୍ନତା। ରଜରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମେଘ ବର୍ଷା କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଉନ୍ନତି ପାଉଛନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ?