ପୂର୍ବେ, ଆମେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଅବିବେକୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲୁ, ତେବେ ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କର ମୁଖେ ଆମକୁ ଧର୍ମର ପଥ ସ୍ମରଣ କରାଇଦେଲେ। ଏହିଠାରେ, ଆମେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାଧୀନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଁ ଚାହିଁବା ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଏହା ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଖେଳ ମାତ୍ର। ଏଠି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରଣସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକବାର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଉଥିବା ମାୟା ମାତ୍ର। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ, କାଳ, ପଦାର୍ଥ, ମନ୍ତ୍ର, ବିଧି, ପ୍ରସ୍ତୁତିକାରୀ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ। ଏହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତାର ନେଇଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ମାୟାବିମୂଢ଼ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ଭାବରେ ଚିହ୍ନିପାରିନାହୁଁ। ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏ, ଅଖଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି କୃଷ୍ଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆମେ ତୁମ ମାୟାରେ ମୁହଁ ଦେଇ କର୍ମରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ମୁହଁ ଦେଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନିନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କମ୍ସଙ୍କ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଅଚଳ ରହିଲେ। ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ମାନବର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହାର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଗ୍ରହମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ କାହା ଉପରେ ରୋଷ କରିବେ? ଯଦି କର୍ମ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କ’ଣ? କାରଣ କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉଭୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ଏହି ଦେହ ଚର୍ମ ମାତ୍ର, ଆତ୍ମା ଚେତନ ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ କାହା ଉପରେ ରୋଷ କରିବେ? କାରଣ କର୍ମ ମୂଳ ନୁହେଁ। ଯଦି କାଳ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କ’ଣ? କାରଣ କାଳ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ। ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଶୀତ ହିମର ନୁହେଁ, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କାହାପାଇଁ? କାରଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ। ସର୍ବତ୍ର, କେହି କେବେ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରୁନ୍, ପରମାତ୍ମା ପାଇଁ କେବେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ଯେପରି, ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ଯେଉଁଜଣ ଜାଗୃତ, ସେ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ। ଏହି ପରମ ଭକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଯାହା ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରି ଏହି ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁ ମୁନି ନିର୍ଲିପ୍ତ, ନିର୍ମମ, କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଚଳ, ସେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ। ଏଠି ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ମାନବର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବା ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତେ ଜଗତ ମୋହର ଉତ୍ପାଦ। ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମନକୁ ମୋପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର କର; ଏହିଠି ଯୋଗର ସାର୍ଥକତା। ଯିଏ ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଗୀତକୁ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଭିଭୂତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକଦିନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ବ୍ରଜରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି କରୁଛନ୍ତି। ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଓ ଦୃଷ୍ଟା ଭାବରେ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ନିମ୍ନତାର ସହିତ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପିତାଜୀ, ଏହି ଦୌଡ଼ଧୌଡ଼ି କାହିଁକି? ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କାହା ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ? ଏହା କିଏ କରୁଛନ୍ତି?" "ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଇଚ୍ଛୁକ; ଦୟାକରି କହିଦିଅନ୍ତୁ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବା ଶତ୍ରୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ନିର୍ପକ୍ଷ ଓ ଦ୍ୱେଷହୀନ, ସେଇ ସତ୍ୟ ମିତ୍ର। ଲୋକେ ଜାଣି ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭନ୍ତି, ଅପଣ୍ଡିତମାନେ ନୁହଁ। ତେଣୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ନିଜ ପ୍ରଥା କି? ଦୟାକରି ସଠିକ୍ କଥା କହନ୍ତୁ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ: "ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ଆକାର। ସେମାନେ ବର୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ପୋଷିତ କରେ। ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବତାଙ୍କୁ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ପୂଜା କରୁଛୁ। ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦାତା ବର୍ଷାଦେବତା। ଏହି ପୂର୍ବପରମ୍ପରା ଧର୍ମକୁ ଯିଏ ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ, ଭୟ ବା ଦ୍ୱେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶୁଭ ଲାଭ କରେନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପଦତା—ସବୁ କର୍ମରୁ ଆସେ। ଯଦି କୌଣସି ଦେବତା ଅନ୍ୟର କର୍ମର ଫଳଦାତା, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର। କର୍ମ ନ କରିଲେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବକୁ ଚାଲିପାରିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜୀବ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନୀଚ ଦେହ ପାଇ, କର୍ମ କରେ ଏବଂ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ—କର୍ମ ହିଁ ଶିକ୍ଷକ ଓ ନାଥ।