ଏହି ସମୟରେ, କୌରବ-ପାଣ୍ଡବ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା ହେଉଥିଲା । ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ମହିଳାମାନେ କେବେ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇନଥିଲେ, କେବେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ଶିକ୍ଷା ନେଇନଥିଲେ, କେବେ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କରିନଥିଲେ, ନ ଶୁଚିତା ରଖିଥିଲେ, ନ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।" ତଥାପି, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଶିଷ୍ଟତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ରଖୁଛୁ, ତଥାପି ଆମର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠା ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, ଯିଏ ଚରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ନାୟକ । ଆମେ ଆମ ପ୍ରକୃତ କଳ୍ୟାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲୁ, ତଥାପି ସେ, ଗୋପୀମାନଙ୍କର ମୁଖରୁ ଧର୍ମର ପଥ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ । ନହେଲେ, ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଵର ଓ ମୋକ୍ଷ ଆଦି ଆଶା କାହିଁକି କରିବୁ? ସେ ତ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମାଲିକ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅଭିଲାଷା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ଏହା ସେମାନଙ୍କ ଲୀଳା ମାତ୍ର । ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରଣସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକବାର ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନିଜ ଦୋଷରୁ ମୋକ୍ଷ ଚାହାଣି ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମାୟାମୟ ଉପାୟ । ସ୍ଥଳ, କାଳ, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ନିର୍ମିତି । ଏହି ଭଗବାନ୍ ଭିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ନାୟକ, ଏବେ ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ । ହେଉଛି, ଆମଠାରେ ଏମିତି ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ହରିଭକ୍ତି ଉପଜିଛି—ଏହା ଆମର ଦୈଭ ଭାଗ୍ୟ । "ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଆମର ମନ କର୍ମର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ନିଜ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତି ।" ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯଦିଓ କଂସଙ୍କ ଭୟ ଥିଲା । ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ନିଜେ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସେ କ’ଣ? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଗ୍ରହମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କାହାପାଇଁ ରୋଷ କରିବେ? ଯଦି କର୍ମ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ତାହାର କି ମୂଲ୍ୟ? କାରଣ କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉଭୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ; ଏହି ଦେହ କେବଳ ଚର୍ମ, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ କାହାପାଇଁ ରୋଷ କରିବେ? କର୍ମ ମୂଳ ନୁହେଁ । ଯଦି କାଳ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ତାହାର କି ମୂଲ୍ୟ? କାରଣ କାଳ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକାକାର; ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଶୀତ ହିମର ନୁହେଁ, ଏମିତି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତଠାରେ, କେହି କେବେ, କେମିତି ମଧ୍ୟ, ସେ ଚରମ ପରମାତ୍ମା ପାଇଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ସଂସାର ଚକ୍ର ଅଛି; ଜାଗୃତ ମନୁଷ୍ୟ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଯେଉଁ ପରମ ଭକ୍ତି ଆମେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି । ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କରି, ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରାନ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହି, ସେ ମହାତ୍ମା ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ । ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ ନିଜ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁ, ସାମ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ ସବୁ ଲୋକମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ । ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ମନକୁ ମୋପରେ ଅବିଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ଏହିଏ ଯୋଗର ସାର । ଯେଉଁଠି ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରିଥାଏ, ସେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ସହିତ ଗୋକୁଳରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି କରୁଛନ୍ତି । ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଥିବା ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବିନୟପୂର୍ବକ ପଚାରିଲେ—"ପିତାଜୀ, ଏହି ଉତ୍ସାହ କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ, କିଏ ଏହା କରୁଛନ୍ତି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।" "ମୁଁ ଏହି କଥା ସୁନିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି ।" "ଯେଉଁଠି ମିତ୍ର, ସାମ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ଅନିର୍ବେଶ ହେଉଛି ।" "ଲୋକମାନେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ଆନେ, ଅପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ ।" "ଏହି କୃତ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଏହା ପ୍ରଥା ମାତ୍ର? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ—"ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ବର୍ଷାର ନାଥ; ମେଘ ତାଙ୍କର ଆକୃତି । ସେମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ପୋଷଣ ଦେଉଛି ।" "ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟେ ଏହି ବର୍ଷାକାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଘୃତାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁଛୁ ।" "ତାହାର ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାରେ ବର୍ଷାଦେବତା କାରଣ ।" "ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମକୁ ଯିଏ ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ, ଭୟ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ କେବେ ଶୁଭ ଲାଭ କରେ ନାହିଁ ।" ଏହିପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତି ସବୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।