ଏହି ସମୟରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭକ୍ତି ଦେଖିଥିବା ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଦେଖ, ଏହି ଗୋପୀମାନେ କେମିତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଜ ଘର-ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରି, ସାକ୍ଷାତ୍ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାଇଁ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୀକ୍ଷା ନେଇନାହାନ୍ତି, ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିନାହାନ୍ତି, କୌଣସି ତପସ୍ୟା, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ଶୁଚିତା କିମ୍ବା ଶୁଭ କୌଳିନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିନାହାନ୍ତି। ତଥାପି, ଆମେ ଯଥେଷ୍ଟ ଶିଷ୍ଟ, ଗୁଣୀ, ତଥା ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନେଇ ଆମର ଭକ୍ତି ଏପରି ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ। ଘର-ଗୃହସ୍ଥ ଚିନ୍ତାରେ ଆମେ ନିଜ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମୁଖେ କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଧର୍ମର ସଠିକ ପଥ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ। ଅସଲେ, ସେଠାରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ, ତାଙ୍କ ନିକଟରୁ ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଁବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ସ୍ୱାମୀ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଚାହିଦା ନାହିଁ—ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଲୀଳା ମାତ୍ର। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଦୋଷ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାୟାମୟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଚାଳି। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, କାଳ, ବସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ପୁରୋହିତ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞଦାତା, ଧର୍ମ—ଏସବୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଂଶ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି—ଆମେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜରୂପେ ଚିହ୍ନିପାରିନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିରେ ଏପରି ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ଭାବେ ହରି ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହି ଆମ ପାଇଁ ମହାଭାଗ୍ୟ। ଏ ହେଇ, କୃଷ୍ଣ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମ ଅବ୍ୟୟ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି। ତୁମ ମାୟାରେ ଆମର ମନ କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ନିଜର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ହିପାରିନଥିବା ଜନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, ଯଦ୍ୟପି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ, କମ୍ସଙ୍କ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କ୍ଷୀଣ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସେଥିରେ କ’ଣ ଦାୟିତ୍ୱ? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ଗ୍ରହ ଗ୍ରହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ମନୁଷ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ କାହାପାଇଁ କୌଣସି ରୋଷ? ଯଦି କର୍ମ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏଥିରେ କ’ଣ ଦାୟିତ୍ୱ? କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉଭୟକୁ ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଚେତନ ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ କାହାପାଇଁ କୌଣସି ରୋଷ? କର୍ମ ମୂଳ କାରଣ ନୁହେଁ। ଯଦି କାଳ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏଥିରେ କ’ଣ ଦାୟିତ୍ୱ? କାଳ ଆତ୍ମା ସଦୃଶ। ଯେପରି ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ଶୀତ ହିମର ନୁହେଁ, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କାହାର ନୁହେଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠିଓ, କେଉଁସି ଭାବରେ, କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆମେ ଅଛୁ, ସେପରି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଅଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ଲୋକ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରେନାହାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ, ଏହି ସ୍ୱରୂପ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରି, ମୁଁ ଏହି ଅପାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେଉଁ ମୁନି ନିର୍ଲିପ୍ତ, ନିର୍ମୋହ, କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ-ସୁଖର କାରଣ ନିଜ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହର ଉତ୍ପାଦ। ଏହିପରି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ମନକୁ ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର କର; ଏହା ଯୋଗର ସାର। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଗୀତକୁ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅବିଜିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଗୋକୁଳରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି କରୁଛନ୍ତି। ସଂସାରର ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଏହି ପ୍ରଭୁ ନମ୍ରତାରେ ନନ୍ଦାଦି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନିକଟେ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପିତାଜୀ, ଏହି କଳାବଳି କ’ଣ? ଏହା କାହା ପାଇଁ, କାହା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଛି, ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?” “ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛୁକ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।” ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ଯିଏ ମିତ୍ର, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ପେକ୍ଷ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟକୁ ନିଜପରି ଦେଖେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ମିତ୍ର। ଜଣେ ଜଣେ ଜାଣି ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ, ଅପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? କିମ୍ବା ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ନନ୍ଦ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ପୋଷିତ କରନ୍ତି। ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଚାର, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁ। ତାହାର ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାର କାରଣ ବର୍ଷାଦେବତା। ଏହି ପାରମ୍ପାରିକ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ହୋଇଥାଏ, ସେ କେବେ ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ।