ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଏକ ଦିନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପୂର୍ବ ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ । ଏହି ଦେଖି ସେମାନେ ନିଜର ଅଭାବ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ଅମର ଜନ୍ମ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ନିୟମ, ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ବଂଶ, ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଦକ୍ଷତା—ଏସବୁ କି କାମର, ଯଦି ଆମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରିତିରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁଠାରୁ ବିମୁଖ ହେବା?” ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ, ଭଗବାନଙ୍କର ମାୟା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିପାରିବା, ଏବଂ ଆମେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱ ମଙ୍ଗଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଭ୍ରମରେ ଅଛୁ । ସେମାନେ ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ—ଏହି ଜନନୀମାନେ କିପରି ଏତେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେ ଗୃହ ନାମକ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛନ୍ତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ । ଏହି ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱିଜ ହେବା ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷା ନେଇନାହାନ୍ତି, ଗୁରୁ ସହ ବାସ କରିନାହାନ୍ତି, କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ବିଚାର କରିନାହାନ୍ତି, ଶୁଚିତା ଓ ଶୁଭ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନାହାନ୍ତି । ତଥାପି, ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଉନ୍ନତି ଓ ଗୁଣ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ । ସେମାନେ ଦୁଃଖ କଲେ—ଘରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଆମେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଉପଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଧର୍ମର ପଥ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ । ଏହି ଠାରେ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୁକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ଚାହିଁବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦାନର ମାଲିକ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଆପେକ୍ଷା ରହିତ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଏକା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା ମାନବମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ପାଇଁ ଏକ ମାୟା ମାତ୍ର । ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, କାଳ, ବସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମ—ସମସ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ । ଏହି ଭଗବାନ ଵିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ନାୟକ, ଯଦୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବତରିଛନ୍ତି—ଆମେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅବିଚଳ ଭକ୍ତି ଉଦୟ ହୋଇଛି ।” ସେମାନେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ—“ଅପରାଜିତ ଜ୍ଞାନର ଧାମ, ତୁମ ମାୟାରେ ଆମର ମନ କର୍ମର ପଥରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉଛି ।” ଭଗବାନ ନିଜ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତି । ଏପରି ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କମ୍ସର ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ । ତାଲିକା, କର୍ମ, କାଳ—ଏସବୁ ଯଦି ଲୋକର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଉପଯୁକ୍ତ? ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଗ୍ରହମାନେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ଲୋକ କାହାକୁ ରିସ କରିବେ? କର୍ମ ଯଦି କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମାର କଣ ସମ୍ପୃକ୍ତି? କର୍ମ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ, ଶରୀର କେବଳ ଚର୍ମ, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସୁପର୍ଣ୍ଣ; କର୍ମ ମୂଳ ନୁହେଁ । କାଳ ଯଦି କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମାର କଣ? କାଳ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ ଭାବର; ଅଗ୍ନିର ତାପ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନୁହେଁ, ସ୍ନୋର ଶୀତ ତାହାର ନୁହେଁ—ଏହିପାଇଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ । କେଉଁଠି, କେଉଁ ପ୍ରକାରରେ, କିଏ ଦ୍ୱନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବେ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତୀତ; ଯେପରି ଆମେ, ସେପରି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର; ଜାଗୃତ ଲୋକ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭୟ କରନାହିଁ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରି ଅସୀମ ଅନ୍ଧାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି । ଭଗବାନ କହିଲେ: ନିର୍ବିକାର, ନିର୍ମଳ, କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ, ତ୍ୟାଗୀ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଋଷି ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଥିଲେ । କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ଆତ୍ମା ନିଜର ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ; ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମର ଉତ୍ପାଦ । ଏହିପାଇଁ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜ ମନକୁ ମୋ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦେଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ଏହା ଯୋଗର ମୂଳ । ଯେ କୌଣସି ଲୋକ ଏହି ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଧରି, ପଠି, କିମ୍ବା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଅଭିଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏହି ମହାପୂରୁଷ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ଯେ ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନ ନମ୍ରତାରେ ନନ୍ଦ ଓ ବୃଜବାସୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ପିତା, ଏହି କଳାବଳି କାହିଁକି? ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ, କାହା ପାଇଁ, କିଏ କରୁଛି?” “ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ । ନ୍ୟାୟପର ଲୋକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚାଇ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେ ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ନିର୍ଭିକାର ଓ ନିର୍ପକ୍ଷ ରହି, ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେ ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ଭଳି ଦେଖିଥାଏ । ଲୋକ ଜାଣି ଓ ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଫଳ ପାନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୁହେଁ । ତେବେ, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? କିମ୍ବା ପ୍ରଥା ମାତ୍ର? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛି, ଭଲ କରି କହନ୍ତୁ ।” ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ଦେହ । ସେମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ପୋଷଣ ଦେଇଥାଏ । ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଛୁ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଘୃତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛୁ । ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ତିନି ପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମାନବ ଉଦ୍ୟମ ପାଇଁ ବର୍ଷାଦେବତା ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଯେ ଲୋକ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ଚାହିଦା, ଲୋଭ, ଭୟ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭଲ ଫଳ ନାପାଏ ।