ଏହି ପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା: ଯେତେବେଳେ ଗୋପୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବଡ଼ ଅନୁତାପ କରିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଯେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜେ ଏପରି ଭକ୍ତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ନିଜେକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: “ଆମର ଜନ୍ମ, ତ୍ରୟୀ ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରତ, ବିଦ୍ୟା, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ—ଏହା ସବୁ କି କାମର, ଯଦି ଅନୁଭୂତି ତୀର୍ଥ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଆମେ ଚିହ୍ନିପାରିନାହୁଁ?” ସେମାନେ ମନେ କଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଆମେ ତ ଲୋକଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମଙ୍ଗଳକୁ ନେଇ ଅବିବେକୀ ହୋଇଯାଉଛୁ। ଏହି ଗୋପୀମାନେ ଦେଖ, କେତେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜିଛନ୍ତି, ଘର ଓ ବନ୍ଧନକୁ ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତ ବୋଲି ଭାବି ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଖକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଦିକ୍ଷା, ଗୁରୁସଙ୍ଗ, ତପ, ଆତ୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଶୁଦ୍ଧି, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି କରିନଥିଲେ। ତଥାପି, ଆମେ ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା, ନୀତି, ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁଣ ରଖିଛୁ, ଆମର ଭକ୍ତି କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ହେଉନାହିଁ। ସେମାନେ ଅନୁତାପ କରି କହିଲେ: “ଏହି ଗୋପୀମାନେ ଆମକୁ ନୀତିର ପଥ ସ୍ମରଣ କରାଇଦେଲେ, ଯେଉଁପରି ଆମେ ଘର ଓ ଦୈନ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲୁ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅନନ୍ୟ ଦାତା, ତାଙ୍କ ଦେଖାଇବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଆମ ପ୍ରୟୋଜନ ନୁହେଁ। ଏହା ସେମାନଙ୍କ ଲୀଳା ମାତ୍ର। ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରଣସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ମାଗିବା କେବଳ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବାକୁ ଉପାୟ। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞିକ, ଧର୍ମ—ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ସେ ଯଦୁକୁଳରେ ଅବତରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନାହୁଁ। ଆମଠାରେ ଏପରି ଗୋପୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଅବିଚଳ ଭକ୍ତି ହୃଦୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହି ଆମର ଭାଗ୍ୟ। ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ତୁମର ମାୟାରେ ଆମେ କର୍ମର ପଥରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଳ ଭଗବାନ୍ ଅବଶ୍ୟ କ୍ଷମା କରନ୍ତି।” ଏପରି ଅନୁତାପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଯଦିଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ, ତଥାପି କଂସଙ୍କ ଭୟରେ ଅନ୍ୟଥା ହେଉନଥିଲେ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଇଚ୍ଛା ଅଟୁଟ ରହିଲା। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ: ଯଦି ଗ୍ରହମାନେ ହିଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା କିଛି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଗ୍ରହ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଆତ୍ମାକୁ ନୁହେଁ, ତେଣୁ କାହାପାଇଁ ରୋଷ? କିମ୍ବା କର୍ମ ଯଦି କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ; ଏହି ଦେହ ଚର୍ମ ମାତ୍ର, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ। କିମ୍ବା କାଳ ଯଦି କାରଣ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ; କାଳ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନ୍ୟ କାହାର ନୁହେଁ। ଶେଷରେ, କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପରମାତ୍ମା ପାଇଁ ନାହିଁ। ଯେପରି ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର; ଜାଗୃତ ହେଉଥିବା ଲୋକ ଭୂତପଦାରେ ଭୟ କରେନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରି ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି କରିବି। ଏହିପରି ଭାବନା ଭିତରେ, ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ, ତ୍ୟାଗୀ ରୂପେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: “କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖର କାରଣ; ବନ୍ଧୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଶତ୍ରୁ—ସବୁ ଅବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ପାଦ।” ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ମୋ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର କର; ଏହି ଯୋଗର ସାର। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଗୀତକୁ ଧାରଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେବେ ନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ସହିତ ଗୋକୁଳରେ ବସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି କରୁଥିଲେ। ସବୁଠି ବିଦ୍ୟମାନ, ସବୁଦିନ ଜାଣିଥିବା ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ନମ୍ରତା ସହିତ ନନ୍ଦାଦି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ପିତା, ଏହି ହୁଲାହୁଲି କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ, କିଏ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?” “ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଅତି ଇଚ୍ଛୁକ। ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଲୋକ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ ଅପେକ୍ଷା ରଖନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ତାହା ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି କ୍ରିୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? କିମ୍ବା ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କରୁଛନ୍ତି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ନନ୍ଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷାର ଦେବତା; ମେଘ ତାଙ୍କର ରୂପ। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦ ଓ ପୋଷଣ ପାଆନ୍ତି। ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବର୍ଷାଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଥାଉ। ତାହାର ଅବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ଚାଲିଆସିଛି, ଯିଏ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି କେଶବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଜୀବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ନିରାପତ୍ତା—ସବୁ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା।