ଧର୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଗୋଧାନ ଚରାଉଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଏବେ ଭୂଖା, ଆପଣମାନଙ୍କ ନିକଟରୁ ଖାଦ୍ୟ ଚାହାଁନ୍ତି । ଯଦି ଆପଣମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଚାହିଁଥିବା ପକା ଚାଉଳ ଦିଅନ୍ତୁ । ଏହି ଅବସରରେ, ବଳିଦାନର ଦିକ୍ଷା କିମ୍ବା ସୌତ୍ରାମଣୀ ବଳି ବ୍ୟତୀତ, ଦିକ୍ଷିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମନେ ନ ରଖିଲେ । ବେସ୍ତ ଅଭିଲାଷା, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଓ ବୟସର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ । ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, ବିଧି, ପୁରୋହିତ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନିଃସୃତ । ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଅବିବେକୀ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜକୁ ମାନବ ଭାବି, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ‘ଯାଦବମାନେକୁ ଦିଅ’ ବା ‘ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ’ କହିଲେ ନାହିଁ । ଗୋପମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ଘଟଣା କହିଲେ । ଏହା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହସିଲେ ଓ ଗୋପମାନେଠାରେ ଲୋକସମ୍ମତ ଉପାୟ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଯାଅ, ମୋ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ସହିତ ଆସିଛି ବୋଲି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନାନୀମାନେକୁ ଖବର ଦିଅ । ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଏତେ ମଗ୍ନ, ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନେ ଖୁସିରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି ।’ ଗୋପମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନାନୀମାନେଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ସୁଶୋଭିତ ଓ ବସିଥିବା ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିର ନମାଇ ଆଦର ସହ କହିଲେ—‘ମାନ୍ୟବର ଜନାନୀମାନେ, ଆମ ସଂକେତ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଆମେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛୁ, ଗୋଧାନ ଚରାଉଛୁ ।’ ‘ସେ, ଗୋପମାନେ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ଦୂର ରାସ୍ତା ଆସିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଭୂଖା ଏହି ପ୍ରଭୁ ବଂଧୁମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ ।’ ଅଚ୍ୟୁତ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ଯେଉଁ ଜନାନୀମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ କଥାରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଚାରି ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ନେଇ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସାଗରକୁ ଲଗିଯାଆନ୍ତି । ପତି, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟ, ପୁଅମାନେ ବାଧା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇ, ଲମ୍ବା ସମୟ ଧରି ଶୁଣିଥିବା ଶିକ୍ଷାରେ ଶକ୍ତି ନେଇ, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ । ଯମୁନା କୂଳର ଏକ ଅଶୋକ ମଲିନା ଉଦ୍ୟାନରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେ ଓ ବଡ଼ ଭାଇ ସହିତ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ମେଘ ମାନିଆ କଳା ଦେହ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟ ମାଳା, ମୟୂରପଙ୍ଖ, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ଶୋଭା, ଗୋଧୂଳି ମାଳା କାନେ, ଅନ୍ୟ ହାତରେ କମଳ ଘୁରାଉଛନ୍ତି, ମୁଖ ମୁସ୍କାନରେ ଖିଳିଉଛି । ଯାହାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମନ ଲାଗେ, ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଶ୍ରବଣକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ହୃଦୟରେ ଧରି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ । ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବି, ହସି ମୁହଁରେ କହିଲେ—‘ସ୍ୱାଗତ, ଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, ବସନ୍ତୁ । ମୁଁ କି ସହାୟତା କରିପାରିବି? ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିବା ଏହା ଉଚିତ ହୋଇଛି ।’ ‘ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ନିର୍ହେତୁ ଭାବେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି ।’ ‘ଜୀବନ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଆତ୍ମା, ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ମୋ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୋ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଏ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରିୟ ହେବ?’ ‘ଏବେ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ଶିବିରକୁ ଫେରିଯାଅ, ଦ୍ୱିଜପତ୍ନୀମାନେ । ତୁମ ପତିମାନେ ନିଜ ଯଜ୍ଞ ତୁମ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବେ ।’ ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନାନୀମାନେ କହିଲେ—‘ପ୍ରଭୁ, ଏପରି କଠୋର କଥା କହନ୍ତୁ ନାହିଁ । ତୁମର ପଦପଦ୍ମର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ । ଆମେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଛାଡ଼ି, ତୁମ ତୁଳସୀ ଅଳଙ୍କୃତ ପଦଧୂଳି ଚୁଲିରେ ଧରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ ।’ ‘ଏବେ ଆମ ପତି, ପିତା, ସନ୍ତାନ, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଆମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ । ଏହିପରି ତୁମ ପଦେ ଶରଣାଗତ ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ—ଦୟାକରି ଆମକୁ ଏହି କୃପା କରନ୍ତୁ ।’ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—‘ତୁମ ପତି, ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ ବା ଅନ୍ୟ କେହି କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଅନୁଭବନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଦେବତା, ଜୀବମାନେ ତୁମେ ମୋ ସହ ଯୋଗ ହୋଇଥିବାରୁ ଆଦର କରିବେ ।’ ‘ଲୋକମାନେ ଏହି ଦେହର ସମ୍ପର୍କ କେବେ ମୂଳତଃ ଭଲପାଇବାକୁ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇଲେ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ।’ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନାନୀମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶିବିରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ପତିମାନେ ଏବେ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଜନାନୀମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ଜନାନୀ, ପତି ଦ୍ୱାରା ବାଧା ହୋଇ, ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ କର୍ମ ବନ୍ଧନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ପ୍ରଭୁ ଗୋବିନ୍ଦ, ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ପ୍ରକାରେ ଗୋପମାନେକୁ ଖୁଆଇଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ । ଏପରି ଭାବେ, ମାନବ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ରୂପ, କଥା, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗୋ, ଗୋପ, ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ, ଏହା ସ୍ମରଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନେ ଅପରାଧ ବୋଧ କଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରିଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେର କୃଷ୍ଣପ୍ରତି ଅଦ୍ଭୁତ ଭକ୍ତି ଦେଖି, ନିଜର ଅଭାବୁକ୍ତ ଭକ୍ତି ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ‘ହେ ଜନ୍ମ, ତ୍ରିବିଧ ବିଦ୍ୟା, ନିୟମ, ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା, କୁଳ, ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷତା—ସମସ୍ତ ଅର୍ଥହୀନ, ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଦୂର ରହିଛୁ ।