ଏକ ଜଣେ ଜଣେ ବୃକ୍ଷ ର ବୀଜ ଓ ଫଳ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ପରି, ବୃକ୍ଷର ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ ବୁଝିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବୃକ୍ଷ ରୁ ଅଲଗା ଥାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ ଦେହ ର ସାକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଦେହ ରୁ ଅଲଗା ଅଟୁଟ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତି ର ଭେଦ ବୁଝିପାରେନି, ସେ ସଂଯୋଗ ର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସଂସାର ର ଚକ୍ର ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ର ସଂଗେ ଦେବତା ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ, ରଜସ ରେ ଦାନବ ଓ ମଣୁଷ୍ୟ ଲୋକ, ତମସ ରେ ପିଶାଚ ଓ ପଶୁ ଭାବ ଲାଗେ; କର୍ମ ର ଅନୁସାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ରେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ହେଉଛି। ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ କରୁଛନ୍ତି dekhiki, କିଛି ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି, ଏଭଳି ଭାବେ ମନ ର ଗୁଣ ଦେଖି, ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ପାଣି ଚଳିବାରୁ ବୃକ୍ଷ ଭ୍ରମ କରି ହଲୁଚି, କିମ୍ବା ଆଖି ଘୁରିଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଛି ଭାବ ହୁଏ, ସେପରି ଜଗତ ର ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ମନ ର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ଭୋଗ ଯେପରି ମିଥ୍ୟା, ସ୍ୱପ୍ନ ର ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଯଦିଓ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ର ଶେଷ ନାହିଁ; ଯେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ରେ ମନ ଲାଗେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଦୁହିଁ ରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ତେଣୁ, ଉଦ୍ଧବ, ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ରେ ଲିନ ହେଉନି। ଆତ୍ମା ର ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମ ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ଭୁଲ କୁ ଚିହ୍ନି। ଯଦି କେହି ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମାଡ଼, ବନ୍ଧନ, କିମ୍ବା ଜୀବିକା ରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ— ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଥୁ spit କରନ୍ତି, ମୁତ୍ର କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବିପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି— ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶୁଣି ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଷ୍ୟକ, ଏହି ଅତି କଠିନ କଥା କିପରି ବୁଝିବି? ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଅପମାନ ଆତ୍ମା ଉପରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସାଧୁ ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ପ୍ରକୃତି ର ଶକ୍ତି ଅତିବିଶାଳ— କେବଳ ତୁମ ଧର୍ମ ରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ତୁମ ପଦ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଛଡ଼ି, ଅନ୍ୟେ କେହି ପାରିବେ ନାହିଁ।” ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ହରି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇ, ଗୋ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରେ ଭକ୍ତି କରି, ବିଷ୍ୱକ୍ସେନା ଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକ ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ନାରୀମାନଙ୍କ ର କାନ ର ମାର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ରୀରାମ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଗୃହବଧୂମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପବାଳକମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ ନାଶକ, ଏହି ଭୂଖ ଆମକୁ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ କରୁଛି; ଆପଣ ଏହାର ଉପାୟ କରିବା ଉଚିତ।” ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦେବକୀନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ଦୟାଳୁ ହୋଇ, ଏହିପରି ଶବ୍ଦ କହିଲେ— “ତମେମାନେ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଗି ଆଶା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆମ ନାମ ଓ ରାମଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପାକା ଭାତ ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କର।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଗୋପବାଳକମାନେ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି, ମାଥା ଟେକି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିକଟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ— “ହେ ଧରାଧିପ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଛୁ। ରାମ ଆମକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ଆପଣମାନେ ଉପକୃତ ହେଉନ୍ତୁ। ହେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ଗୋଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେଁ ଭୂଖ ଲାଗିଛି; ଯଦି ଆପଣମାନେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପାକା ଭାତ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆହୁତି ଓ ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞ ଛଡ଼ି, ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଇଚ୍ଛା, ଅନେକ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ, ଓ ବୟସ ର ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧ। କୃତ୍ୟ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ମନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯଜ୍ଞ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା— ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଣିଷ ଭାବି, ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ‘ଯଦୁମାନେକୁ ଦିଅ’ ବୋଲି କହିଲେ ନାହିଁ, ‘ଦିଅନି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ। ଗୋପବାଳକମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ, ଏହି ଖବର କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ କୃଷ୍ଣ ହସିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ— “ଏବେ ତମେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ; ସଂକର୍ଷଣ ଓ ମୋତେ ଆସିଥିବା ଜଣାଇବା। ସେମାନେ ମୋପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ପ୍ରେମ ଦେଇ, ଆନନ୍ଦ ଚିତ୍ତରେ ଭୋଜନ ଦେବେ।” ଗୋପବାଳକମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ ଘରେ ଯାଇ, ସେମାନେ ଅଲଙ୍କୃତ ଓ ବସିଥିବା ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ବିନୟରେ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ, ଆମ ଆବଦ୍ଧ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଗୋଚରଣ କରୁଛୁ। ତିନିଏ ଦୀର୍ଘ ପଥ ଚାଲି, ରାମ ସହ ଆସିଛନ୍ତି। ତେଁ ଭୂଖ ଲାଗିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଓ ସଙ୍ଗୀମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଅଚ୍ୟୁତ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ, ତାଙ୍କ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲା। ସମସ୍ତେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ପାତ୍ରେ ରଖି, ନଦୀ ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ପତି, ଭାଇ, ସ୍ୱଜନ, ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମନା କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମନ ର ଧନ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଶୁଣିଥିବା ଉପଦେଶ ରେ ଅବିଚଳିତ ରହି, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ।