ଦେହର ନବଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭବାସ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବେଳ, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକାଳ, ପୌରୁଷ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ଏହାମାନେ ମନର କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥାଏ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଏହି ଦେହ ମିଳେ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ାଯାଏ। ପିତା-ପୁତ୍ରର ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଗମନ-ବିଦାୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଆଗମନ-ବିଦାୟର ସତ୍ୟ ରୂପ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ବିବେଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗଛର ବିଉ ଓ ଫଳ ଦେଖି ତାହାର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ବୁଝାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦର୍ଶକ ସେଇ ଗଛରୁ ଅଲଗା, ସେପରି ଦେହରେ ବସିଥିବା ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମା ଦେହରୁ ପୃଥକ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜଣା ନଥିବା ଦେହ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖେ, ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମୁହଁ ହରାଇ, ସେ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସଂଗରେ ଦେବତା ଦେହ ପାଯାଯିବା, ରଜସ୍ ସହ ଦାନବ ଓ ମାନବ ଦେହ, ତମସ୍ ସହ ପିଶାଚ ଓ ପଶୁ ଦେହ ମିଳେ; କାର୍ମିକ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରେ; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ବହିଲେ ଗଛ ଚଳିଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, ନୟନ ଘୁରିଲେ ଭୂମି ଘୂରୁଥିବା ଭାବ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ବିକୃତି ଗ୍ରସ୍ତ। ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅନୁଭବ ଯେପରି ମିଥ୍ୟା, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖା ଯେପରି ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ହେ ଦାଶାର୍ହବଂଶୀ। ବସ୍ତୁ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୁହିଁରେ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ତେଣୁ, ଉଦ୍ଧବ, ଏହି ଅସାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଉନି; ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନ। ଯଦି ଜଣେ ନିଜକୁ ବାହାର କରାଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ପିଟନ୍ତି, ବାନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜୀବିକା ହରାଇଦିଅନ୍ତି— ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଥୁ ଥୁ କରନ୍ତି, ପିଶାବ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି— ଏଭଳି କଠିନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ଧବ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଏହାକୁ କିପରି ବୁଝିପାରିବି? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଅପରାଧକୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି ଭାବେ, ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ଚରଣାଶ୍ରୟୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ବୃହସ୍ପତି ତଥା ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷାରେ, ହରି ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଗୋ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ପୁରୁଷମାନେ ଷ୍ଟୁତି ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ନାରୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଭୋଜନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଗୋପମାନେ କହିଲେ: "ହେ ରାମ, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶକ, ଏହି ଭୋକ ଆମକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଏହାର ଉପାୟ କର।" ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବକୀନନ୍ଦନ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭାର୍ୟା ପାଇଁ ଦୟାବାନ୍ ଭାବରେ କହିଲେ: "ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଅ।" "ଗୋପମାନେ, ତୁମେ ସେଠାଯାଇ, ଆମ ନାମ ଓ ମୋର ନାମ କହି, ପକା ଭାତ ଚାହିଅ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଗୋପମାନେ ହାତ ଜୋଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: "ହେ ଧରାଧିପତିମାନେ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଛୁ। ଆମେ ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ଆପଣମାନେ ମଙ୍ଗଳ ପାଉନ୍ତୁ।" "ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରୁ ଦୂରେ ଗୋପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଭୋକା ଓ ଖାଦ୍ୟ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଭାତ ଦିଅନ୍ତୁ।" "ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପଶୁଯାଗ କିମ୍ବା ସୌତ୍ରାମଣୀ ବ୍ୟତୀତ, ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମରେ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ—ଲଘୁ ଇଚ୍ଛା, ଅନେକ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଓ ବୟସର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ। ଯଜ୍ଞର ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଉପକରଣ, ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରମ, ପ୍ରସ୍ତାର, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମ—ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ। ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଧୋକ୍ଷଜ ପ୍ରଭୁ, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ ନିଜକୁ ମାନବ ଭାବି, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ "ଯାଦବଙ୍କୁ ଦିଅ" କିମ୍ବା "ଦିଅ ନାହିଁ" କୁହିଲେ ନାହିଁ, ଗୋପମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଘଟଣା କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ସମ୍ସାରର ନାଥ ପ୍ରଭୁ ହସି, ଗୋପମାନେକୁ ଆଉ ଏକ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ: "ଏବେ ଯାଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଭାର୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ, ସଂକର୍ଷଣ ଓ ମୋତେ ଆସିଛି ବୋଲି। ସେମାନେ ମନରେ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଅବଶ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେବେ।" ଏହିପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ଗୋପମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି ଭକ୍ତି ସହ କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ, ଦୟାକରି ଶୁଣନ୍ତୁ। ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଏଠାରୁ ଦୂରେ ଗୋପାଳନ କରୁଛୁ।" "ସେ, ରାମ ଓ ଗୋପମାନେ ସହ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଆସିଛନ୍ତି, ଭୋକା ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ।" ଅଚ୍ୟୁତ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ଜିନ୍ହାଙ୍କ ମନ କୃଷ୍ଣ କଥାରେ ଲଗିଥିଲା, ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଗଲେ।