ଏକ ଦିନ, ଏହି ଜଗତର ଆସଲ ରୂପ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ଏଠି ଏକ ଦୀପକୁ ଆଗ୍ନି, ଏକ ଜଳକୁ ଝରଣା, ଏକ ପୁରୁଷକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବି କହାଯାଉଛି—ଏହି ପ୍ରକାର କଥା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରିକି ଜୀବନ ଚିରକାଳ ଅଟୁଟ ରହିବା ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମର ବିଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି କିମ୍ବା ସେ ପ୍ରକୃତରେ ମରିଯାଉଛି—ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ମାୟା, ଯେପରି ଏକ ଜଳା ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ନି ଆସିବା ଓ ଶମିତ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ଦେହର ନମ୍ବର ନ’ଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଛି—ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ୍କ, କିଶୋର, ଯୁବକ, ପ୍ରୌଢ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦେହଗୁଡିକ ମାୟାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ଗୁଣର ସଂଗତିରେ କେବେ ଦେହ ମିଳେ, କେବେ ପରିତ୍ୟାଗ ହୁଏ। ପିତା ଓ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଆସିବା-ଯିବାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ସେ ଦୁଇଟି ରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ଏକ ଗଛର ବିଜ ଓ ଫଳ ଦେଖି, ଯିଏ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ବୁଝିବା ସକ୍ଷମ, ସେ ଗଛରୁ ଅଲଗା, ଏପରି ଆତ୍ମା ଦେହରୁ ଅଲଗା। ଏପରି, ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅଲଗା କରି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସତ୍ତ୍ୱର ସଂଗେ ଦେବତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ରଜସରେ ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ, ତମସରେ ଭୂତ ଓ ପଶୁର ଅବସ୍ଥା ମିଳେ; କର୍ମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼େ। ଅନ୍ୟମାନେ ନାଚିବା ଓ ଗାଇବା ଦେଖି, ଜଣେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଏପରି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ। ଏପରି, ଜଳ ଚଳିବାରେ ଗଛ ଚଳିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଘୁରିଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ଭଳି ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ। ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ରୁକି ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗିଲେ, ଦୁଃଖ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଏହିପରି, ଉଦ୍ଧବ, ଅସ୍ଥିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗି ନାହିଁ। ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ଭୁଲକୁ ବୁଝ। ଯଦି ଜଣେ ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ମାରନ୍ତି, ବାନ୍ଧନ କରନ୍ତି, ଜୀବିକା ଚ୍ୟୁତ କରନ୍ତି— ଅଜ୍ଞମାନେ ଥୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ପିଶାବ କରିବା, ଅନେକ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର କରିବା—ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ କିପରି ମୁଁ ବୁଝିପାରିବି? ମହାପୁରୁଷ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ।” ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ, “ଏହି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅସହ୍ୟ ଅପରାଧ ମୁଁ ଅତି କଷ୍ଟକର ଭାବିଛି, ବିଶେଷ କରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ପ୍ରକୃତି ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାନ୍ତି ଓ ତୁମର ଚରଣରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଲୋକ ବ୍ୟତିତ।” ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ, ଗୋମାତା, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ବକ୍ସେନାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ଲୋକମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଏଠା ଓ ସେଠା ନାରୀମାନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମପରାୟଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଜନ ଓ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଗୋପମାନେ କହିଲେ—“ହେ ରାମ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ଏହି ଭୋକ ଆମୋଁକୁ ବିପର୍ୟସ୍ତ କରୁଛି; ତୁମେ ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଗୋପମାନଙ୍କର ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ଶୁଣି, ଦେବକୀନନ୍ଦନ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ଭକ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନାନୀ ପାଇଁ ଦୟାଭାବରେ କହିଲେ— “ଗୋପମାନେ, ତମେ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି। ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଆମେ ପଠାଇଛୁ ବୋଲି କହି, ପକା ଚାଉ ଚାହିଁବାକୁ କହ, ପ୍ରଭୁ ଓ ମୋ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଗୋପମାନେ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡକୁ ଗଲେ, ହାତ ଜୋଡି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଭୂମିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। “ହେ ଭୂମିର ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଛୁ। ରାମ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଗୋପମାନେ ଆମେ। ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ। ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ, ଏଠାରେ ଗୋପମାନେ ସହ ଗୋପାଳ କରୁଛନ୍ତି, ଭୋକ ଲାଗିଛି, ତୁମେ ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖ, ତେବେ ପକା ଚାଉ ଦିଅ। ଉତ୍ତମମାନେ, ପଶୁଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥାତ୍ ସୌତ୍ରାମଣୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟତୀତ, ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଖାଇଲେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା।” ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ—ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଶିଶୁଭଳି, ବୟସର ଗର୍ବରେ ଆତ୍ମରତ। ଯଜ୍ଞର ସ୍ଥଳ, ସମୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ପୂଜାରୀ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମ—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମିତ। ସେମାନେ, ଅଧୋକ୍ଷଜ ନିଜେ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜଣାଇଲେ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ମର୍ତ୍ୟ ଭାବି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବି ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ‘ଯଦୁମାନେ କୁ ଦିଅ’ କହିଲେ ନାହିଁ, ‘ଦିଅ ନାହିଁ’ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ। ଗୋପମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା କହିଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ, ଜଗତର ନାୟକ, ହସିଲେ ଓ ଗୋପମାନେ ଆଉ ଏକ ଲୋକପ୍ରସ୍ତୁତ ଉପାୟ କହିଲେ— “ତମେ ଯାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ କୁ କହ, ମୁଁ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଆସିଛୁ। ସେମାନେ ମୋତେ ମନରେ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ ଦେବେ।