ଏହି ସଂସାରରେ ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଜଳର ଧାରା, ଓ ଗଛର ଫଳ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନ ଓ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଏହି ଦୀପକୁ ଶିଖା, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହିପରି କଥା ଏବଂ ଜୀବନ ଚିରକାଳ ଚାଲିଥାଏ ବୋଲି ଭାବିବା ଭ୍ରମ ଅଟଳ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ମର ଫଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି କିମ୍ବା ସେ ପ୍ରକୃତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି—ଏପରି ଭାବନା ମିଥ୍ୟା; ଯେପରି ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଆସି ଏବଂ ଶେଷ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହା ମାୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଦେହର ନବଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭବାସ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକାଳ, ପ୍ରଉଢ଼, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହି ଶରୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭାବେ ମନ ରଚିଥାଏ, ଗୁଣ ସହିତ ସଂଯୋଗରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ପିତା-ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଆତ୍ମାର ଆଗମନ-ବିଦାୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଆଗମନ-ବିଦାୟର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଯେପରି ଗଛର ବିଉ ଓ ଫଳ ବିଷୟରେ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ବୁଝିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଗଛ ନୁହେଁ; ସେପରି ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଭିନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ମୁହଁ ଦେଉଛି, ସେ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଦେବତା ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ରଜସ୍ ସହିତ ଦାନବ ଓ ମାନବ, ତମସ୍ ସହିତ ପିଶାଚ ଓ ପଶୁ ଦେହ। କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ନାଚିବା ଓ ଗାଇବାକୁ ଦେଖିକରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଉ, ଏହିପରି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଦେଖି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ବହିଲେ ଗଛ ଚଳିଛି ବୋଲି ଦିଶେ, କିମ୍ବା ଆଖି ଘୁରାଇଲେ ଭୂମି ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଭାସେ, ସେପରି ଆମର ଅନୁଭୂତି ବିକୃତ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କଳ୍ପନାରେ ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ମିଥ୍ୟା, ସ୍୵ପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତରେ ଆସେ। ତେଣୁ, ଉଦ୍ଧବ, ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଭୋଗରେ ଲିନ ହେଉନାହାଁ। ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମ ଦେଖି, ଏହି ମାୟା ଭୁଲକୁ ବୁଝ। ଯଦିଓ ଅପମାନିତ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ମାଡ଼ ମାରନ୍ତି, ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜୀବିକା ହରାଇଦିଅନ୍ତି, ଅଜ୍ଞମାନେ ଥୁକିଦିଅନ୍ତି, ପେଶାବ କରିଦିଅନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କିପରି ବୁଝିବି? ଦୟାକରି ଆମକୁ କହ। ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏ ଜଗତ୍ ଆତ୍ମା, ଜଡାତ୍ମାର ପ୍ରଭାବ ଅପାର। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତୁମର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଓ ତୁମ ଚରଣ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିଦ୍ୟାରେ, ହରି ନିଜେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତିରେ, ଗାଉ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ଗୀତ ଦ୍ଵାରା, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୁଣି ନେଇଥିବା ଭାବରେ, ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ହୁଏ। ଯଜ୍ଞରେ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ଦ୍ଵାରା, ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରୂଚି ଦେଖାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପମାନେ କହିଲେ: "ହେ ରାମ, ହେ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ଆମେ ଭୟଙ୍କର ଭୁକ୍କରେ ପଡ଼ିଛୁ; ଆପଣ ଏହାର ଉପାୟ କରିବା ଉଚିତ।" ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଗୋପମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବକୀନନ୍ଦନ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ କିନ୍ଦ୍ରା ହୃଦୟରେ କହିଲେ: "ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ତୁମେ ଯାଇ, ଆମ ନାମ, ରାମଙ୍କ ନାମ ଓ ମୋର ନାମ କୁହି, ପକା ଭାତ ମାଗି ଆଣ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଗୋପମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ଶୀର୍ଷ ନମାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ହେ ଧରାଧିପତିମାନେ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଛୁ। ଆମେ ଗୋପ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଆସିଛୁ; ତୁମମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋକ।" "ଧର୍ମବିଦ୍ ମହାନୁଭାବମାନେ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ଗୋପମାନେ ସହିତ ଗୋଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୁକ୍କରେ ଅଛନ୍ତି, ଯଦି ଆପଣମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ପକା ଭାତ ଦିଅ।" "ଅପ୍ରାୟଣ କିମ୍ବା ସୌତ୍ରାମଣୀ ବିଧି ବ୍ୟତୀତ, ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଇଚ୍ଛା, ବେଶ କାମକାଜ, ଶିଶୁସ୍ଵଭାବ ଓ ବୟସର ଗର୍ବରେ ତଳି ତାଙ୍କୁ ନକହିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଏହି କୃଷ୍ଣ କିଛି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଅଟଳ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ 'ଯଦୁମାନେକୁ ଦିଅ' କିମ୍ବା 'ଦିଅନାହିଁ' କୁହିଲେ ନାହିଁ। ଗୋପମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରି ଆସି, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ ଏହା ଶୁଣି ହସିଲେ ଓ ଗୋପମାନେକୁ ପୁନି କହିଲେ: "ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଯାଇ ଦେଖାଅ, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏଠାରେ ଆସିଛୁ। ସେମାନେ ମନରେ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଖୁସି ହୋଇ ତୁମକୁ ଭୋଜନ ଦେବେ।" ଗୋପମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ସେମାନେ ଶୋଭିତ ଓ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ। ଗୋପମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଆମ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।