ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଯେପରି ଆଗରୁ ମନେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ପୁରୁଣା ଭାବେ ନୁହେଁ, ନୂତନ ଭାବେ ଦେଖେ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଉପସ୍ଥିତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବିଷୟ ଓ ମନ—ସବୁ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାରର ବିଭାଜନ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥାଏ। ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୁତ କାଳଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ନଦୀର ଧାରା, ବା ଗଛର ଫଳ ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୟସ୍ ଓ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହି ଦୀପକୁ ଶିଖା କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା କୁହାଯାଏ, ଏହି ଲୋକକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ—ଏପରି କଥା ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଜୀବନର ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା। ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ମାୟା, ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଶୁନ୍ୟ ହୁଏ। ଗର୍ଭଧାରଣ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁକାଳ, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକାଳ, ପ୍ରଉଢ଼ା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ନବଅବସ୍ଥା ଦେହର। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଦେହଗୁଡ଼ିକ, ମନର କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା, ଗୁଣ ସଂଯୋଗରେ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ପିତା-ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଗମନ-ପ୍ରୟାଣ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଆସିବା-ଯିବାର ସତ୍ୟ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଦୁଇରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗଛର ବୀଜ ଓ ଫଳ ଦେଖି ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି-ନାଶ ଜାଣି ଅନ୍ୟ ଥାଏ, ସେପରି ଦେହ ଠାରୁ ସାକ୍ଷୀ ଅଲଗା। ଏଠି, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଅଲଗା କରି ନଦେଖେ, ସେ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମୁହଁ ହୋଇ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଦେବତା ଦେହ ମିଳେ, ରଜସରେ ଦାନବ-ମାନବ ଦେହ ଓ ତମସରେ ପିଶାଚ-ପଶୁ ଦେହ ମିଳେ; କର୍ମବଳରେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଘଟେ। ଅନ୍ୟମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଏକେପରି ଅନୁକରଣ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଧୀର ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖି ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ବହିଲେ ଗଛ ହଲୁଚିତ ଦେଖାଯାଏ, ନାୟନ ଘୁରିଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚିବା ଭାସା ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ହେ ଦାଶାର୍ହ। ବସ୍ତୁ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ରୁକେ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ମନ ଲାଗିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଅପମଙ୍ଗଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏହିପରି, ଉଦ୍ଧବ, ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ଭୁଲ ବୁଝ। ଯଦି କେହି ତ୍ୟାଗିଦିଏ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ମାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜୀବିକା ହରାଇଦିଅନ୍ତି— ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଥୁକିଦିଅନ୍ତି, ମୁତ୍ର କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି—ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବକ୍ତା, ଏହି କଥା କିପରି ବୁଝିବି? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅପରାଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏହା କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଶାନ୍ତ ଓ ଚରଣ ଶରଣ ନେଇଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ, କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।" ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତିରେ, ଗାଉ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କ ଆନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ତୁତି ଓ ଗୀତରେ ନାରୀଙ୍କ କାନ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରାମ ଧାର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଭୋଜନ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଗୋପମାନେ କୁହିଲେ: "ହେ ରାମ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶକ, ଏହି ଭୁଖ ଆମକୁ ବଢ଼ି ଚାଲିଛି; ଦୟାକରି ଏହାର ସମାଧାନ କର।" ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଗୋପମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ଦେବକୀନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। "ତମେ ସମିପରେ ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଗି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି। ଗୋପମାନେ, ଆମ ନାମ, ରାମଙ୍କ ନାମ, ନୋବଲ୍ ଲୋକଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପକା ଚାଉଳ ମାଗ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଗୋପମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କର ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥମାନେ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଛୁ। ଆମେ ଗୋପ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ। ତୁମେ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନୀ, ରାମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଚରଣ କରୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଭୁଖିଲେ। ଯଦି ଆସ୍ଥା ଅଛି, ତେବେ ପକା ଚାଉଳ ଦିଅ।" "ଉତ୍ସର୍ଗ, ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞ ଛଡ଼ି, ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ନିଜ ଆୟୁର ଉପରେ ଗର୍ବିତ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ, ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ସମୟ, ସାମଗ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ର, ବିଧି, ରିତି, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ଯଜ୍ୱା, ଧର୍ମ—ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ମଣିଷ ଭାବି ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହିଲେ ନାହିଁ "ୟାଦବଙ୍କୁ ଦିଅ" କିମ୍ବା "ଦିଅ ନାହିଁ"। ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗୋପମାନେ ଫେରି କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଘଟଣା କୁହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଜଗତ୍ନାଥ, ଭଗବାନ୍ ହସି କାହାଣୀ ଶିଖାଇଲେ: "ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଯାଅ, ଆମେ ଓ ସଂକର୍ଷଣ ଆସିଛୁ କହିଦିଅ। ସେମାନେ ମୋତେ ଭାବରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ ଦେବେ।