ଏହି ଜନ୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାର୍ଥକତା କ’ଣ? ଏହି ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ନିଷ୍ଠା ଏହି—ଜୀବନ, ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବା। ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରି, ଗୋପମାନେ ତରୁଣ ଶାଖା, ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ତଳ ଦ୍ୱାରା ଯମୁନା ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ରାଜା, ଗୋମାନେ ପବିତ୍ର, ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ ପାଣି ପିଇ ପରେ, ଗୋପମାନେ ମଧୁର ଜଳ ଏହି ପରି ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାହା ତେମାନେ ମନ ଭରି ପିଲେ। ଏହି ଯମୁନା ତଟର ଉଦ୍ୟାନରେ, ଗୋମାନେ ଚାରିବାକୁ ଦେଇ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଆସିଲେ। ଏବେ ସମସ୍ତେ ଭୂଖା ଥିଲେ, ଏବଂ ଗୋପମାନେ କହିଲେ—“ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେବାରୁ ଜୀବ ଆପଣକୁ ଭୁଲିଯାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା। ଜନ୍ମ ଯଦିଓ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଗ୍ରହଣ, ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ପରି। ଯେପରି ଆଗରୁ ଦେଖିଥିବା ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନାକୁ ଲୋକେ ମନେ ରଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ସେଠାରେ ନୂତନ ଭାବେ ନିଜକୁ ଦେଖେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ମନ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ପ୍ରକାଶ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାରର ବିଭାଜନ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଭେଦ। ଏହି ଭାବେ, ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି; କାଳର ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ନଦୀର ଧାରା ଓ ବୃକ୍ଷର ଫଳ ଅନୁସାରେ ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅବସ୍ଥା ଓ ବୟସ୍ଥା ହୁଏ। ଏହି ଦୀପକୁ ଶିଖା କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦେହକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ—ଏପରି କଥା ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା। ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି କିମ୍ବା ସେ ପ୍ରକୃତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ—ଏପରି ଭାବନା ମାୟା; ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭବାସ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକ, ପ୍ରଉଢ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ନବ ଦେହ ଅବସ୍ଥା। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଦେହଗୁଡ଼ିକ କଳ୍ପନା ମୂଳକ, ଗୁଣ ସହିତ ସଂଯୋଗରେ ଏହି ଦେହ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ପିତା-ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଗମନ-ବିଲୟ ବୁଝାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହି ଆଗମନ-ବିଲୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ବିବେଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ବୀଜ ଓ ଫଳ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ବୃକ୍ଷର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନଶ୍ୱରତା ବୁଝେ, ତେଣୁ ସେ ବୃକ୍ଷରୁ ଅଲଗା, ସେପରି ଦେହରୁ ଦୃଷ୍ଟା ଆତ୍ମା ଅଲଗା। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଲୋକେ ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମାର ଭେଦ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସଂଯୋଗରେ ମୁହଁ ହୋଇ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଦେବତାପଦ, ରଜସ୍ ସହିତ ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟପଦ, ତମସ୍ ସହିତ ପିଶାଚ ଓ ପଶୁପଦ ମିଳେ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତରେ ଆତ୍ମା ଭ୍ରମଣ କରେ। ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଲୋକେ ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଧୀର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଜଳ ବହିଲେ ଗଛ ଚଳିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଆଖି ଘୁରିଲେ ଭୂମି ଘୂରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଯେପରି ମିଥ୍ୟା, ସ୍୵ପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସଂସାର ମିଥ୍ୟା, ଦାଶାର୍ହବଂଶୀ। ଅବସ୍ଥିତି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ଥାଏ; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛି, ସେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦୁଃଖ ପାଏ। ତେଣୁ, ଉଦ୍ଧବ, ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହାଁ। ଆତ୍ମାର ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମ ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନ। ଯଦି କେହି ଅପମାନ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ, ଉପହାସିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାକ୍ରାନ୍ତ, ମାରିତ, ବନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ଉପାର୍ଜନ ହରାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଥୁନ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ପିଶାବ କରିଥାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅପମାନ କରେ—ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହାଏ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଉଦ୍ଧବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ବଚନଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅପମାନ କିପରି ସହିବି? ଏହା ବିଶ୍ୱାତ୍ମନ୍, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, କାରଣ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ। ତୁମ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଶାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ବ୍ୟତୀତ କେହି ଏହିପରି କଷ୍ଟ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶିକ୍ଷାରେ, ହରି ନିଜର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ, ଗୋ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ବକ୍ଷେଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ମଣିଷମାନେ ଷ୍ଟୁତି ଓ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଓ ସେଠାରେ ନାରୀମାନଙ୍କର କାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ରାମ। ଭୋଗ୍ୟ ଓ ହବିର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।” ଏହି ସମୟରେ, ଗୋପମାନେ କହିଲେ—“ହେ ବଳରାମ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ଦୁଷ୍ଟନାଶକ, ଏହି ଭୂଖ ଆମକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ତୁମେ ଏହାର ଉପାୟ କରିବା ଉଚିତ।” ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏପରି ଦେଖି, ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, ଆମ ନାମ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପାକା ଭାତ ଚାହିଅ। ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି, ଗୋପମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ମାଥା ନମାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ଧରାପତିମାନେ, ଆମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରେ ଆସିଛୁ। ଆମେ ବଳରାମଙ୍କ ଦୂତ; ତୁମେ ମଙ୍ଗଳ କର।