ମଧ୍ୟାହ୍ନର ତୀବ୍ର ରୂଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଗଛମାନେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଛାୟାର ଛତା ଭାବେ ଦେଇ ଗୋପମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଭ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଓ ଷ୍ଟୋକକୃଷ୍ଣ, ଓ ଅଂଶୁ, ଶ୍ରୀଦାମ, ସୁବଳ, ଅର୍ଜୁନ, ବିଶାଳ, ଋଷଭ, ତେଜସ୍ୱିନ, ଦେଵପ୍ରସ୍ଥ, ବରୂଥପ! ଏହି ମହାନ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥାନ୍ତି। ବାତାସ, ବର୍ଷା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ତାପ, ଶୀତ— ସବୁକୁ ସହି ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ସତ୍ଜନମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଆସିଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ଛାୟା, ମୂଳ, ଛାଳ, କାଠ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ଭସ୍ମ, ହଡ଼— ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଆମ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ଅଟୁଟ ଜନ୍ମର ସାର୍ଥକତା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଜୀବ ନିଜ ଜୀବନ, ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଭାଷାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏହି ନୂତନ କଳିକା, ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ଗଛର ଶିଖା ମଧ୍ୟରୁ ଯମୁନା ତୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ, ରାଜା, ଗୋପମାନେ ଗାଈମାନେ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ଶୀତଳ, ଶୁଭ ପାଣି ପାନ କରାଇଲେ; ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ମନପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମିଠା ପାଣି ପିଲେ। ଯମୁନା ତୀରର ଉଦ୍ୟାନରେ ଗାଈମାନେ ସ୍ୱେଛାରେ ଚରିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଗୋପମାନେ ଖାଲି ହେବାରୁ କହିଲେ— “ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ, ପ୍ରାଣୀ ନିଜକୁ ଭୁଲିଯାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା। ଜନ୍ମ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା। ପୂର୍ବ ଦିନର ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ମନେ ପକାଯାଏନି, ସେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ନୂତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ମନ— ଏହି ତିନିଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାଗର ବିଭାଜନ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭଲ ଓ ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଆସି ଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ତ୍ୱରିତ କାଳର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଜଳର ଧାରା, ଗଛର ଫଳ— ଏପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଏକ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହି ଦୀପକୁ ଅଗ୍ନି, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା, ଏହି ଲୋକକୁ ମନୁଷ୍ୟ କୁହାଯାଏ— ଏହି ଉକ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ମର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି— ଏହା ମାୟା, ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠରେ ଆସି ଯାଏ। ଗର୍ଭାଧାନ, ଗର୍ଭାଵସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁ, ଶିଶୁବୟସ୍, ଯୁବକ, ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ— ଏହି ନଉଟି ଅବସ୍ଥା ଶରୀରର। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଶରୀର ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ବିଦାୟ ହୁଏ। ପିତା-ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଗମନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବୁଝିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଆଗମନ ପ୍ରସ୍ଥାନର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏନି। ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଓ ଫଳ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗଛର ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ ବୁଝିପାରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଗଛରୁ ଅଲଗା, ତେଣୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶରୀରରୁ ଅଲଗା। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅଲଗା କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ, ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ପିଶାଚ ଓ ପଶୁ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ; ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣ ଦେଖି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଜଳ ପ୍ରବାହରେ ଗଛ ଚଳିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ନୟନ ଘୁରିଲେ ଭୂମି ଚଳିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଭାବନା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାପାଇଁ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ଅବସାନ ହୁଏନି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଉଦ୍ଧବ, ଅତିରୂପ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଉନି; ଆତ୍ମା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମ ଦେଖ, ଏହି ମାୟା ତ୍ରୁଟିକୁ ଚିହ୍ନି। ଯଦି ଅପମାନ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରିଥିବା, ଉପହାସ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମାର, ଅଟକାଇବା, ଜୀବିକା ହରାଇବା— ଏହି ସବୁ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଥୁଇଁ ଦେଇଥିବା, ପେଶାବ କରିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର କରିଥିବା— ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ କାମନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଆତ୍ମାକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ଧବ ପଚାରିଲେ— “ମୁଁ କିପରି ଏହା ବୁଝିପାରିବି, ମହାବାକ୍ତା? ଦୟାକରି କହିଦିଅ। ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅପରାଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଅତି ଦୁଷ୍କର, ହେ ଜଗତ୍ଆତ୍ମା, ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କଠିନ, କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଶାନ୍ତ ଓ ତୁମର ପଦେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଛଡ଼ି। ବୃହସ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ହରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ, ଗାଈ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରି ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ଲୋକମାନେ ନାରୀମାନଙ୍କର କାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ଭୋଜନ ଓ ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଗୋପମାନେ କହିଲେ— “ରାମ, ମହାବାହୁ, କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ଏହି ଖାଲି ଆମେ ଭୋଗୁଛୁ; ତୁମେ ଏହାର ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ।