ଏହି ଉତ୍କଳମଣି ଗାଥାରେ, ପ୍ରଥମେ ବେଦର ଛନ୍ଦଗୁଡିକ—ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅତିଛନ୍ଦସ୍, ଅତ୍ୟଷ୍ଟି, ଅତିଜଗତ୍ ଓ ବିରାଟ—ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଭାବରେ ବେଦର ଶବ୍ଦ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡିକ କ’ଣ ସ୍ଥାପନ କରେ, କ’ଣ ଘୋଷଣା କରେ, କ’ଣ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା କ’ଣ ବିଭେଦ କରେ—ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାର ହୃଦୟ ଜାଣିନାହିଁ। ବେଦର ଅର୍ଥ ମୋତେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ମୋତେ ଉପଲକ୍ଷଣ କରେ, ମୋତେ ବିଭେଦ କରେ ଓ ମୋକୁ ନିରସ୍ତ କରେ; ଏମିତି ଏହି ବେଦର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ମୋତେ ବିଭେଦ କରେ, ଏବଂ ମାୟାକୁ ପଠି ଶେଷରେ ଏହାକୁ ନିରସ୍ତ କରି ଦୟାଳୁ ହୁଏ। ଏହି ପରି, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ—ହରିଣ, ଶୁଅ, ଶୃଙ୍ଗାଳ, ଗାଈ, ମହିଷ, ହାତୀ, ଗାଈର ପୁଛ, ବାନର, ଉଦମାନ୍ତି, ଅଠି ଓ ସାପ—ଏମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରମୁଖ ତୀରରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାଁଠି ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏହି ମୁନି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା ଦେହରେ ଉଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି; ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅମୃତ ସମ ଶବ୍ଦ ଶ୍ରବଣ କରିବାରୁ ତିନି ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୀଣ ନ ହୋଇଥିଲେ। ମୁନି ଦୀର୍ଘ ଦେହୀ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟାଧାରୀ, ଚାଲିକ ଉପରେ ମାନ୍ୟ ଚିରା ରହି, ତପସ୍ଯୀ ଭାବରେ ଅପରିଷ୍କୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଅଳଙ୍କୃତ ନଥିଲେ। ରାଜା ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ନମସ୍କାର କରିଲେ; ମୁନି ସମ୍ଭାର ଓ ଆତିଥ୍ୟ ସହ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଲେ। ମୁନି ଯଥାଯଥ ଉପଚାର ନେଇ, ନିଜ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ, ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। “ନିଶ୍ଚୟ, ମହାରାଜ, ତୁମର ଏହି ସଞ୍ଚାର ଧର୍ମଜନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଅଧର୍ମଜନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ; ତୁମେ ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଏହି ତୀରକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଛ। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ଧର୍ମ ଓ ବରୁଣ—ଏମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ପଦ ନେଇଥିବା ପବିତ୍ର ଜନ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ତୁମର ରତ୍ନ ଭୂଷିତ ବିଜୟୀ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଧନୁ ଧରି, ଅଧର୍ମଜନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ତୁମ ସେନାର ପଦ ଦ୍ୱାରା ଚାପି, ଏହାକୁ ବିକ୍ଷୋଭ କରି, ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଇ ଚାଲିଥାଉ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜନ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସମସ୍ତ ସୀମା ସଂସ୍କୃତି ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଅଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେବ, ଲୋଭ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୋଷିତ ହେବ; ତୁମେ ଯଦି ଶୟନ କରିବାକୁ ଯାଉ, ଏହି ଜଗତ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେବ। ତଥାପି, ଏହି ଦୀର୍ଘବୀର, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, କିଏ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଆମେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୃଦୟରେ ଏହି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହିଁ।” ଏଉଁ ଦିନ, ଶୁକଦେବ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ: ଶୀତ ଋତୁର ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ନନ୍ଦର ବ୍ରଜର ଯୁବତୀମାନେ କାତ୍ୟାୟନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉପବାସ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ କେବଳ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ନଦୀ କୂଳରେ ତଳମାଟି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ। ମନୋହର ମାଲା, ସୁଗନ୍ଧ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବଡ଼ ଛୋଟ ଉପହାର—ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ଧାନ—ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି: “ହେ କାତ୍ୟାୟନୀ, ମହାଶକ୍ତି, ମହାଯୋଗିନୀ, ସର୍ବୋପରି ଶାସକ, ଦେବୀ, ନନ୍ଦର ପୁଅ କୃଷ୍ଣ ମୋର ପତି ହେଉ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି,” ସେମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଯୁବତୀମାନେ ନନ୍ଦର ପୁଅ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଆଶାରେ, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏକ ମାସ ଧରି ବ୍ରତ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ଭୋରେ, ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଉଠି, ହାତ ଧରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ନଦୀ କୂଳକୁ ଆସି, ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପରି ଅପରିଧାନ ଛାଡ଼ି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ଜଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ଆଶା ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ନେଇ, କଦମ୍ବ ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଦାସମାନେ ସହ ହସି, ଗୋପୀମାନେ ସହ ମଜା କରି କହିଲେ: “ଏଠାକୁ ଆସ, ଏବଂ ଏକେକେ ନିଜ ମନ ପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ନେଉ; ମୁଁ ଠାରୁ ଏହା ମଜା ନୁହେଁ, ଏହା ସତ୍ୟ କଥା; ତୁମେ ବ୍ରତରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଥିଲେ ତ, ଏଠାକୁ ଆସ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ଏହି ଦାସମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ହେ ଶୁଭାନନ୍ଦିନୀ, ଏକେକେ ଆସି ନିଅ, ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ନୁହେଁ।” କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ମଜା ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ଲଜ୍ଜା ଭରି, ଏକାପରେ ଦେଖି, ସ୍ମିତ ହସିଲେ, ତେବେ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ ନାହିଁ। ଗୋବିନ୍ଦ ଏପରି ମଜା କହିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ଗୋପୀମାନେ ଗଳାଯାଏଁ ଯାଏଁ ଜଳରେ ଡୁବି, ଶୀତରେ କାଞ୍ଚାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ, ଦୟା କର; ଆମେ ଜାଣୁଛୁ ତୁମେ ବ୍ରଜର ଗୌରବ; ଆମର ବସ୍ତ୍ର ଦେଅ, ଆମେ କାପୁଛୁ। ହେ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର, ଆମେ ତୁମର ଦାସୀ, ତୁମ କଥା ମାନିବା; ଧର୍ମ ଜ୍ଞା, ବସ୍ତ୍ର ଦେଅ, ନାହିଁ ହେଲେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କରିବା।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଦାସୀ ଏବଂ ମୋ କଥା ମାନିବା, ତେବେ ଏହି ଶୁଭାନନ୍ଦିନୀମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି, ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ନିଅ।” ତାପରେ, ଗୋପୀମାନେ ଶୀତରେ କାଞ୍ଚାଇ, ଜଳରୁ ବାହାରି, ନିଜ ଶରୀର ହାତ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ଶୀତରେ ପୀଡିତ ହେଇ ଆସିଲେ।