ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି, ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବିସ୍ତାର କରିଛି। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶବ୍ଦରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ସୂତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଜଳରେ ମକଡ଼ା ନିଜ ହୃଦୟରୁ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଜାଲ ବାହାର କରେ, ସେପରି ଏହି ଶବ୍ଦରୂପ ପ୍ରାଣ ବି ଆକାଶରୁ ମନ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପର୍ଶ ଆକାର ଧାରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଭଗବାନ୍ ଛନ୍ଦ ଓ ଅମୃତ ରୂପୀ, ହଜାର ମାର୍ଗର ସ୍ୱାମୀ; ଓଁକାର ରୂପେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଯାହା କଂଠ୍ୟ, ସ୍ୱର, ଉଷ୍ମ, ଅନୁସ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେ ନିଜେ ଏହି ବ୍ୟାପକ ଓ ଅନନ୍ତ ଭାଷାକୁ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଓ ପୁନଃ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ଛନ୍ଦ ଚାରି ଅକ୍ଷର କ୍ରମେ ବଢିଯାଏ। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅତିଛନ୍ଦସ୍, ଅତ୍ୟଷ୍ଟି, ଅତିଜଗତ୍, ଓ ବିରାଟ୍—ଏହିମାନେ ସେଉଁଠିରେ ଛନ୍ଦ। ଏହି ବ୍ୟାପକ ଶବ୍ଦ କ’ଣ ସ୍ଥାପନ କରେ, କ’ଣ ଘୋଷଣା କରେ, କ’ଣ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା କ’ଣ ଭିନ୍ନ କରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣେନାହିଁ। ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋତେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ମୋତେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ମୋତେ ଭିନ୍ନ କରେ, ଓ ମୋତେ ନିଷେଧ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ବେଦର ଅର୍ଥ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ମୋତେ ଭିନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ମାୟାକୁ ନିଷେଧ କରି କୃପାମୟ ହୁଏ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଏହିପରି ଜନ୍ତୁମାନେ—ହରିଣ, ବନଶୁକର, କୁକୁର, ବୃଷ, ମହିଷ, ହାତୀ, ଗାୟର ପୁଞ୍ଜ, ବାନର, ନେଉଳ, ଓ ସାପ—ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଆଗରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ମୁନି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଜ୍ଵାଳାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠିନ ତପ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅମୃତମୟ ବାଣୀ ଶୁଣି ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇନଥିଲେ। ସେ ଉଚ୍ଚକାୟ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟାଧାରୀ, ବାକ ଚୀର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଯଥାଯଥ ଅଶୁଚି ଓ ଅଲଙ୍କାରହୀନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ। ମୁନି, ଯଥାଯଥ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଏବଂ ଆତ୍ମ-ନିଗ୍ରହୀତ ରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। "ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଏହି ପ୍ରଚାରଣ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଅଧର୍ମିକଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ; କାରଣ ତୁମେ ହରିଙ୍କ ସ୍ଥିତିଶକ୍ତି। ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ଧର୍ମ, ଓ ବରୁଣ ଆଦି ରୂପ ଓ ପଦବୀ ଧାରଣ କର; ଏହି ପବିତ୍ର ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବିଜୟ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ରତ୍ନମୟ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କର, ତେବେ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତୁମର ସେନାର ପଦଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଉଲ୍ଲଂଘି, ଏହାକୁ କମ୍ପିତ କରି, ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଲିଯାଉଛ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜନ୍, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଯେଉଁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଚୋର-ଡକାତି ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିଲା। ଅଧର୍ମ ବିକାଶ ପାଉଥିଲା, ଲୋଭୀ ଓ ସଂଯମହୀନ ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ; ତୁମେ ଯଦି ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହେଇଯିବ, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ୟାୟକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ। ତଥାପି, ହେ ବୀର, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, କେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଆମେ ଦୁଇଜଣ ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଓ ପ୍ରଶ୍ନର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: "ଶୀତକାଳର ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ନନ୍ଦର ବ୍ରଜର କନ୍ୟାମାନେ କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କ ଉପାସନା ନିୟମ ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ କେବଳ ସାଧା ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ବେଳେଘାଟ ଉପରେ ବାଳିରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ତମ୍ବୁଳ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର—ଅଙ୍କୁର, ଫଳ, ଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ: 'ହେ କାତ୍ୟାୟନୀ, ମହାଶକ୍ତି, ମହାଯୋଗିନୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସିକା, ହେ ଦେବୀ, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ଆମ ପତି ହେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।' ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନେ ମନକୁ କୃଷ୍ଣରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏକମାସ ଧରି ଉପବାସ ଓ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ଉଷାରେ, ସହେଳୀମାନଙ୍କ ସହ ହାତ ଧରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ହସି, ଖୁସି ହୋଇ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେମାନେ ପୂର୍ବବାଣ୍ତି ନଦୀକୂଳକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ପୋଷାକ ପୂର୍ବବାଣ୍ତି ରଖି ଦେଇ, ନଦୀରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ଭାବନା ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦ୍ରୁତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୋଷାକ ନେଇ ଏକ କଦମ୍ବ ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ହସି ହସି ଗୋପବାଳକମାନେ ସହ ମଜା କରି କହିଲେ: "ଆସ, ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ପୋଷାକ ନେଉ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମଜା କରୁନାହିଁ, ଯଦି ଉପବାସରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ଏହି ବାଳକମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ହେ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ କରି ଆସି ନିଅ, ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ନ ଆସ।" କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଖେଳ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ଏକାଉଁଠି ଦେଖି ହସିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାହାରିଲେ ନାହିଁ।