ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଭଗବତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁମାନେ କାମନା, ଦୟାହୀନତା ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ଫଳ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଫୁଲ ଉପରେ ମନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ପତଙ୍ଗ ପରି ନିଜ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ନିଜେ ଆଣି ଦେଇଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଜଗତକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ଏହି ଲୋକେ ମୋତେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେପରି ମେଘରେ ଢାକା ଲୋକ ଶ୍ରୁତି ଓ ବିଧିର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଅପରୋକ୍ଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଥାନ୍ତି, ଯଦି ସେମାନେ ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଳିଦାନ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହି ପ୍ରକୃତିର କ୍ରୂର ଲୋକେ ନିଜ ଭୋଗ ପାଇଁ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ହିଂସା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ପଶୁ ଦିଅନ୍ତି । ସେମାନେ ବ୍ୟାପାରୀ ପରି ସତ୍ୟ ଧନକୁ ଛାଡ଼ି ସ୍୵ପ୍ନ ଧନର ଆଶା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ଅସାର ଲୋକର ଆଶୀର୍ବାଦ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ । ଯେଉଁମାନେ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଗୁଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜନ୍ତି ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳିଦାନ ଦେଇ ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରିବା’, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଆଉଥରେ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି । ଏପରି ଫୁଲ ଭାଷାରେ ମନ ଦେଇଥିବା, ଅହଂକାର ଓ ଅତି ଲୋଭରେ ଆବୃତ ଲୋକ ମୋର ଉପଦେଶ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ବେଦ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯାହାର ବିଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା । ଋଷିମାନେ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାଷା ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଅନୁରକ୍ତ । ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହା ସମୁଦ୍ର ପରି ଅସୀମ ଓ ଅପାର । ମୁଁ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ବିସ୍ତାର କରିଛି; ଏହି ଜଗତରେ ଏହା ଶବ୍ଦର ଆକାରରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କମଳ ଗଛର ଗଣ୍ଠି ଭିତର ତନ୍ତୁ ପରି । ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ହୃଦୟରୁ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଜାଲ ବାହାର କରେ, ସେପରି ପ୍ରାଣ, ଶବ୍ଦ ସହିତ, ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଆକାର ଧାରଣ କରେ । ସେ, ଭଗବାନ୍, ଛନ୍ଦସ୍ ଓ ଅମୃତର ଗଠନ, ଶତପଥୀ, ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ସ୍ୱର, ଉଷ୍ମ, ଅନୁସ୍ୱାର ଅଛି । ସେ ନିଜେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ବିସ୍ତୃତ ବଡ଼ ଓ ଅନନ୍ତ ବାଣୀକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି ଓ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛନ୍ଦ ଚାରି ଅକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅତିଛନ୍ଦସ୍, ଅତ୍ୟଷ୍ଟି, ଅତିଜଗତ୍, ବିରାଟ୍—ଏହିମାନେ ଛନ୍ଦସ୍ । ଏହା କ’ଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ, କ’ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, କ’ଣ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, କିମ୍ବା ବିଭେଦ କରେ? ଏହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଏହି ଜଗତରେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ଏହି ବେଦ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ, ମୋତେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ମୋତେ ବିଭେଦ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ମାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କୃପାମୟ ହୁଏ । ଏହି ବାଣୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପଶୁ—ହରିଣ, ବନଶୁକର, କୁକୁର, ବୃଷ, ମହିଷ, ହାତୀ, ଗୋଧୂଳି, ବାନର, ନେଉଲ ଓ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଛି । ଏହିପରି, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ତାଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହବନ କୁଣ୍ଡ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲା । ସେ ଋଷି ଦୀର୍ଘ କାଳ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅତି କ୍ଷୀଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅମୃତମୟ ବାଣୀରେ ସେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଉଥିଲେ । ସେ ଦୀର୍ଘଦେହୀ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟାଧାରୀ, ବାର୍କ ଚୀର ପିନ୍ଧିଥିବା, ତପସ୍ବୀ ଭଳି ଅଶୁଚି ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ନଥିଲେ । ରାଜା ମୁନିଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ଶିର ନମାଇଲେ । ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ । ଏବଂ ମୁନି, ଯଥାଯଥ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ନିୟମିତ ରାଜାକୁ ବସାଇଲେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ । ମୁନି କହିଲେ—‘ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମର ଏହି ଭ୍ରମଣ ଧର୍ମିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅଧର୍ମିକଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ; କାରଣ ତୁମେ ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ରଖିଛ ।’ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ଧର୍ମ, ଓ ବରୁଣ ଭଳି ରୂପ ଓ ପଦବୀ ଧାରଣ କରିଥିବା ତୁମେ, ହେ ଶୁଦ୍ଧ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।’ ‘ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବିଜୟ ରଥ ଚଢ଼ି ତୁମ ଭୟାନକ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କର, ତୁମ ରଥ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରେ ।’ ‘ତୁମ ଶୈନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଭାଙ୍ଗି, ଏହାକୁ କମ୍ପାଇ, ବଡ଼ ଦଳକୁ ନେଇ, ତୁମେ ରବି ପରି ଚାଲିଅ ।’ ‘ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ସର୍ବ ସୀମା ଅପରାଧୀମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାନ୍ତେ ।’ ‘ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଲୋଭୀ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ; ଯଦି ତୁମେ ଅକ୍ରିୟ ହେଉ, ଏହି ଜଗତ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ ।’ ‘ତଥାପି, ହେ ଭୀର, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହେଁ, କ’ଣ କାରଣରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଆମେ ଏହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ।’ ଏଠାରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଶୀତ ଋତୁର ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ନନ୍ଦ ଗୋପର ବୃଜର କୁମାରୀମାନେ କାତ୍ୟାୟନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପୂଣ୍ୟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ।