ବ୍ରଜର ଉଜାଗର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଗାଈମାନେ ଚରୁଥିବାବେଳେ, ରାମ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ମଧୁର ବାଂଶୀ ଚାଲାଇ ଖେଳୁଥିଲେ। ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରେମରେ ବିଭୋର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପୁଷ୍ପିତ ଶାଖା ଉପରେ ଉଠାଇ, ନିଜ ଦେହକୁ ଛାୟା ଭଳି ବିସ୍ତାର କରି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରୁଦ୍ଧ ଘୋର ଘର୍ମରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପୁଲିନ୍ଦା ଜାତିର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଭଲପାଇବାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜଳିଉଠିଥିଲା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଛାତିରେ ଲାଗିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଳକା ଚରଣାମୃତ ରଙ୍ଗ ଗଛର ଘାସରେ ରହିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ତାହାକୁ ନେଇ ନିଜ ମୁହଁ ଓ ସ୍ତନରେ ଲଗାଇ, ଭଲପାଇବାର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଶମନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଏକ ପାହାଡ଼, ହରିଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବକ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଗାଈ ଓ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଗଭୀର ଜଳ, ନରମ ଘାସ ଓ ମୂଳ ଦାନ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାଇଥିଲା। ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ଗାଈମାନେ ନେଇ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାଂଶୀର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଜୀବ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ଚଳମାନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ବୃକ୍ଷମାନେ ରମ୍ଭିଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନର ଚିହ୍ନ ଅପେକ୍ଷାରେ ଅବାକ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଭୃନ୍ଦାବନରେ ବିହାର କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଖେଳାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଖ୍ୟାନ ଅନ୍ତେ, ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧର ଏକୋଇଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ପ୍ରଭୁ କହିଛନ୍ତି—ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ଅଛି, ସେ ନିଜକୁ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହିଁ; ସେ ଶରୀର ପାଇଁ ବଞ୍ଚି, ବେଲୋସ୍ର ଭଳି କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଲାଇ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଚିକିତ୍ସାକୁ ରୁଚିକର କରିବା ପାଇଁ ଯେପରି ମିଶ୍ରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ମଣିଷ ଜନ୍ମରୁ ଇଚ୍ଛା, ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ଜୀବନରେ ମନ ଲଗାଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ପଥରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଆନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମୟ ଲୋକପାଳନାରେ ପୁନଃ ସେମାନେକୁ କିପରି ନିଯୁକ୍ତ କରିପାରିବେ? ଏହିପରି ଅବିବେକୀ ମନ ଥିବା କେତେକ ଲୋକ ଫଳଦାୟକ କଥା କହନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କାମୀ, ଦୟନୀୟ ଓ ଲୋଭୀ, ଫଳ ଛାଡ଼ି ପୁଷ୍ପକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ପତଙ୍ଗ ଭଳି, ନିଜ ପ୍ରକୃତ ଲୋକକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ହେ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ହୃଦୟରେ ବସିଛି ଓ ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି; ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଅତୃପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଧୂଆଁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅବରୋଧିତ, ସେପରି ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମୋର ଅପରୋକ୍ଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଲୋଭୀ ଯଦି ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ନିଷିଦ୍ଧ। ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କ୍ରୂର ଲୋକମାନେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ହିଂସା କରି ପ୍ରାଣୀ ଦାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ ଭଳି ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱପ୍ନ ଧନର ଆଶା କରନ୍ତି; ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଶୁଣିବାକୁ ଭଲ ଲାଗିଥିବା ଲୋକରେ ଆଶା କରନ୍ତି। ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଗୁଣକୁ ପ୍ରୀତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠି ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରି, ତାପରେ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଆଶା କରନ୍ତି; ଶ୍ୱର୍ଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଆଉଥରେ ଧନୀ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଚାହାନ୍ତି। ଏପରି ଫୁଲ ଭଳି କଥାରେ ମନ ଲାଗିଥିବା, ଅତି ଗର୍ବିତ ଓ ଅତି ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ମୋର ଉପଦେଶକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ବେଦତ୍ରୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଋଷିମାନେ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ କଥା କହନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅପରୋକ୍ଷ କଥାକୁ ପ୍ରିୟ କରେ। ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏହା ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ମିଶ୍ରଣ; ଏହା ଅପାର, ଅଥାହ, ଗଭୀର, ସାମୁଦ୍ରିକ ଭଳି ଅଗମ୍ୟ। ମୁଁ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, କମଳ ତଣ୍ଡର ତାନ୍ତି ଭଳି। ଏଉଁପରି, ମକଡ଼ା ନିଜ ହୃଦୟରୁ ମୁଖ ମାର୍ଗରେ ଜାଲ ବାହାର କରେ, ତେଣୁ ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ମନ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପର୍ଶ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସେ ପ୍ରଭୁ ଛନ୍ଦ ଓ ଅମୃତର ମୂର୍ତ୍ତି, ହଜାର ମାର୍ଗର ଧାରୀ; ଓଁକାର ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ସ୍ୱର, ଉଷ୍ମ, ଅନୁସ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ। ସେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ବିସ୍ତୃତ ମହାବାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଛନ୍ଦଗୁଡିକ ଚାରି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅତିଛନ୍ଦସ୍, ଅତ୍ୟଷ୍ଟି, ଅତିଜଗତ୍, ଓ ବିରାଟ୍—ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅଛି। ଏହି ବାଣୀ କ’ଣ ସ୍ଥାପନ କରେ, କ’ଣ ଘୋଷଣା କରେ, କ’ଣ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, କିମ୍ବା କ’ଣ ବିଶିଷ୍ଟ କରେ? ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାର ହୃଦୟ କୁ ଜାଣିନାହିଁ। ଏହି ବେଦ ମୋତେ ସ୍ଥାପିତ, ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ, ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ନିରାକର କରେ; ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ମୋତେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଅନ୍ତେ ମାୟାକୁ ନିରାକରଣ କରି କୃପାମୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବେଦ ଏପରି ମୃଗ, ବନ୍ଦର, ଗାଈ, ମହିଷ, ହାତୀ, ଶୃଙ୍ଗାଳ, ମଙ୍ଗୁସ୍ତ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟି ଘେରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଳ ଜଳନ୍ତି ଅଗ୍ନି ସମ୍ନିଧାନ କରିଥିବା ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।