ବ୍ୟାପାରୀ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ୱସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ, ଯେପରି ତ୍ରୁଟିହୀନ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ବର୍ଷା ପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ସେ ଆତ୍ମାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଜନସମୁଦାୟ ପାଇଁ ଏକ ନଗର ଓ ଜନସମୂହ ତିଆରି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । "ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାପିତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଖାଦ୍ୟ ସେବନ କରିବା ।" ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହୃଷୀକେଶ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆବଶ୍ୟକ ଜନମାନେ ତିଆରି କଲେ । ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦେହର ଏକ ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏହା କ'ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ସମୃଦ୍ଧି, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ । ଏଭଳି ଏକ ଶରତ୍କାଳ ଦିନେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣ ଗୋପବାଳକ ଓ ଗାଈମାନେ ସହିତ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମନୋହର ଗଛ ଫୁଲିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିଲେ, ଝିଲିକ ଓ ନଦୀ ଚିଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ଡାକରେ ଗଞ୍ଜାମିଲା; ସେଠାରେ ମଧୁର ମୁରଳୀ ବଜାଇ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଗାଈମାନେ ଚରାଇଲେ । ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ ଏହି ମୁରଳୀର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ପ୍ରେମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, କିଛି ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାବେଳେ ସେ ଶବ୍ଦକୁ ସହେଳୀମାନେ ପାଖରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ । ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମର ତୀବ୍ରତାରେ ମନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଯିବାରୁ ସେମାନେ ଆଗକୁ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ମୟୂରପିଛ ଧାରଣ କରି, ନୃତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ, କର୍ଣ୍ଣରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ, ସୁନାର ଦଳିଆ ପରି ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ଅରଣ୍ୟ ମାଳା ଧାରଣ କରି, ମୁଁହର ମଧୁର ରସ ମୁରଳୀର ରନ୍ଧ୍ରରେ ପୂରି, ଗୋପବାଳମାନେ ସହିତ ବୃନ୍ଦାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୋଭିତ ହେଲା ଓ ତାଙ୍କ ଗୀତରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା । ଏପରି ମୁରଳୀର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା, ବ୍ରଜର ସମସ୍ତ ଜନନୀମାନେ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ । ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, "ସେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁମାନେ କେତେ ଧନ୍ୟ! ବ୍ରଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଗୋପବାଳମାନେ ସହିତ ଗାଈ ଚରାଉଛନ୍ତି, ମୁଁହରେ ମୁରଳୀ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରେମମୟ ।" ଆମ୍ବ ମଞ୍ଜରୀ, କୋମଳ ପତ୍ର, ମୟୂରପିଛ, ପଦ୍ମ ଓ କୁମୁଦ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଦୁଇଜଣ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ପରି ଗୋପସମାଜରେ ଚମକିଉଠିଲେ । ଏହି ମୁରଳୀ କେତେ ଧନ୍ୟ, ଯାହା ଦାମୋଦରଙ୍କ ଅଧରାମୃତ ପାଉଛି, ଯାହାକୁ ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ନଦୀମାନେ ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ରସ ଉପଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜଳ କମ୍ପିତ ଓ ଗଛମାନେ ବଡ଼ମାନେ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି । ବ୍ରଜରେ ଏହି ବୃନ୍ଦାବନ କେତେ ପୁଣ୍ୟମୟ, କାରଣ ଦେବକୀପୁତ୍ରଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଜଳ ଏଠି ଲାଗିଛି; ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ମୁରଳୀ ସ୍ୱର ଶୁଣି ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିର୍ବିକାର ହୁଅନ୍ତି । ଏଠିର ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ଅଲଉକିକ ଭୂଷା ଦେଖି, ସାଥୀ କଳାମୃଗ ସହ ମୁରଳୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପ୍ରେମଭର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି । କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ ଓ ଚରିତ୍ର ଚକ୍ଷୁମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ସବ, ତାଙ୍କ ମୁରଳୀର ମଧୁର ଗୁପ୍ତ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଦେବୀମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ପ୍ରେମରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ, ମୁର୍ଛିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଖସିଗଲା, ଅଂଶ ଢିଲା ହୋଇଗଲା । ଗାଈମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବହୁଥିବା ମୁରଳୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶ୍ରବଣ ଉପରେ ଉଠାଇ ଅବସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ, ବଚ୍ଛାମାନେ ଦୁଧ ମୁଁହରେ ରଖିଥିବାବେଳେ ଥମ୍ବିଗଲେ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା, ମନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା । ମା, ଏଠିର ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ ଋଷିମାନେ; ସୁନ୍ଦର ଗଛର ଶାଖାରେ ବସି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁରଳୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସବୁକିଛି ଭୁଲିଯାଉଛନ୍ତି । ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ତରଙ୍ଗବାହୁ ଦ୍ୱାରା ମୁରାରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ପଦପଦ୍ମରେ ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି । ବ୍ରଜର ଗାଈମାନେ ବଳରାମ ଓ ଗୋପବାଳମାନେ ସହିତ ରବିକିରଣରେ ଚରୁଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ମୁରଳୀ ବଜାଉଥିଲେ, ଗଛମାନେ ପ୍ରେମରେ ଭରି, ଫୁଲ ଶାଖା ଉଠାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାୟା ଦେଇ ମିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶ କଲେ । ପୁଲିନ୍ଦା ଜନାନୀମାନେ, ମହାଗାୟକଙ୍କ ପଦ୍ମର ରଜ ତାଙ୍କ ମନପ୍ରିୟଙ୍କ ଅଂଶୁରେ ଲାଗିଥିଲା ଓ ଘାସରେ ରହିଗଲା, ତାହାକୁ ନେଇ ନିଜେ ଲଗାଇ, ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରେମବେଦନା ଶମନ କଲେ । ଏହି ପାହାଡ଼, ହରିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାସ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ଗାଈ ଓ ସାଥୀମାନେ ପାଇଁ ଜଳ, କୋମଳ ଘାସ ଓ ମୂଳ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରେ । ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୋପବାଳମାନେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗାଈ ଚରାଇବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମୁରଳୀ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲା; ଚଳନ୍ତି ପ୍ରାଣୀ ଅଚଳ ହେଲେ, ଗଛମାନେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଚିହ୍ନ ଖସିଗଲା । ଏପରି ଭାବେ ଗୋପୀମାନେ ବ୍ରଜରେ ବିହରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ । ଏହିପରି ଚାପ୍ଟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ପ୍ରଥମାର୍ଧର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ଏକୋଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପରମହଂସମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର । ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲୀନ, ସେମାନେ ନିଜକୁ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଦେହ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା, ଏକ ଫୁଲ୍କା ଧମ୍ପା ପରି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ । ଏହି କର୍ମଫଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଔଷଧ ରୁଚିକର କରିବା ପରି ଆକର୍ଷଣାର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ଜନ୍ମରୁ ମଣିଷମାନେ ଚିତ୍ତରେ ଇଛା, ଜୀବନ ଓ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ; ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ।