ଶରଦ୍ ଋତୁ ଆସିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକଳ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ମୁନି ନିଜ ଚେତନାକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରି ସ୍ବ-ସ୍ଥିତିରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଚାଷୀମାନେ ମଜବୁତ ତଟବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଖେତରୁ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶରଦ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶମ କରିଦେଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ଭୂତିକ ଅଭିମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେରୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଏ ଋତୁରେ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଭରିଗଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଶୋଭାରେ ଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବ୍ରିଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ଫୁଲ ଗନ୍ଧର ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ବନବାୟୁକୁ ଅନୁଭବ କରି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ଗାଈ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ମହିଳା ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ନିଜ ଜନସମୂହ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତରେ ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ, ଦୀନେ ଫୁଲିଥିବା ନିଶା-ବନ୍ଦୁକ ତଳେ ନୁହେଁ; ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ ହୁଏ, ଚୋରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ନୁହେଁ। ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରମାନେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା, ହରିଙ୍କ କଳାରେ ଧରିତ୍ରୀ ପକ୍ୱ ଫସଲରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ବ୍ୟପାରୀ, ମୁନି, ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ବାହାରିଗଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ନିଜ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ନଗର ଓ ଜନମାନେ ପ୍ରକୃତି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଜିତ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ହେ ଜଗତ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତୁମରେ ନିବେଶିତ, ଆମେ ଏକାଠି ଖାଇବା ପାଇଁ ଚାଲିଛୁ।" ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ରୃଷିକେଶ ଆବଶ୍ୟକ ଜନମାନେ ସୃଜିତ କଲେ। ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏହା କ'ଣ? ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା। ଏପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ଖିଲିଥିବା ଗୋଲାପ ଗନ୍ଧରେ ଆଚ୍ୟୁତ, ଗୋପବାଳକ ଓ ଗାଈମାନେ ସହିତ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଧୁମାକୁଡିର ଗଞ୍ଜଣ, ଝିଲି ଓ ନଦୀର ପକ୍ଷୀମାନେର ଚିତ୍କାରରେ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବା ବନରେ, ମଧୁମାକୁଡିଙ୍କ ନାୟକ କୃଷ୍ଣ ଗାଈମାନେ ଚରାଇବା ସହିତ ବନରେ ବାଁଶୀ ଚାଲାଇଲେ। ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଁଶୀର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କୃଷ୍ଣ ଦେଖିନଥିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ବର୍ଣ୍ନନା କଲେ। ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୀଡାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରେମର ଉତ୍ସାହରେ ହୃଦୟ ବିକଳ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଗକୁ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୟୂରପଙ୍ଖ ଶିରେ, ନୃତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ, କର୍ଣିକାର ଫୁଲ କାନରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ପୀତବସ୍ତ୍ର, ବନମାଳା ପିନ୍ଧି, ନିଜ ଠୋଡର ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ବାଁଶୀର ଗୁହା ପୂରଣ କରି, ଗୋପବାଳକମାନେ ସହିତ ଭ୍ରିନ୍ଦାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ଓ ଗୀତରେ ବନକୁ ମନୋହର କରିଦେଲେ। ବାଁଶୀର ଶବ୍ଦ ଏପରି ମନୋହର ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରି ଏହାରେ ଲୀନ ହେଇଗଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ—"ମିତ୍ରମାନେ, ଆମେ ଆଖି ପାଇଁ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ—ବ୍ରଜନାଥଙ୍କ ଦୁଇ ଜଣେ ପୁଅ, ଗୋପବାଳକମାନେ ସହିତ ଗାଈ ଚରାଇବା, ବାଁଶୀରେ ମୁହଁ ରଖି, ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବା।" କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଆମ୍ବ ନଉଁ, କିଶଳୟ, ମୟୂରପଙ୍ଖ, କମଳ ଓ ଶତଦଳମାଳା, ବନଫୁଲର ଶୋଭା ଦେଇ, ଗୋପସମୂହରେ ନୃତ୍ୟପର ଅଭିନୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ବାଁଶୀ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଦାମୋଦରଙ୍କ ଠୋଡର ଅମୃତ ଏକାଠି ଉପଭୋଗ କରୁଛି, ଯାହାକୁ ଗୋପୀମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ନଦୀମାନେ ଏହି ଶେଷ ମାଧୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ, ଜଳ କମ୍ପି ଗଛମାନେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପରି ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରନ୍ତି।" "ମିତ୍ରମାନେ, ବୃନ୍ଦାବନ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସା ପାଉଛି, କାରଣ ଦେବକୀପୁତ୍ରଙ୍କ ପଦପ୍ରସ୍ରବଣ ଜଳ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି; ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ବାଁଶୀ ଚାଲାଇବା ଦେଖି, ମୟୂରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ଏକାଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।" "ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ମୃଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, ନନ୍ଦପୁତ୍ରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଦେଖି, ତାଙ୍କର କଳା ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ନିଜ କଳା ମୃଗ ସହିତ ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।" "କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ ଓ ଚଳନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାର ଗୀତ ଶୁଣି, ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ପ୍ରେମରେ ବିକଳ, ଫୁଲମାଳା ଖସିଯାଉଛି, ବସ୍ତ୍ର ଶିଥିଲା, ଅବସ୍ଥା ହରାଇଯାନ୍ତି।" "ଗାଈମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠୋଡର ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦର ଅମୃତକୁ କାନ ଉଠାଇ ଶୁଣି, ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଛେନାମାନେ ଦୁଧ ମୁଖରେ ଧରି ରୁକିଯାନ୍ତି, ଗୋବିନ୍ଦକୁ ଚାହି ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି, ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି।" "ମା, ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ ଋଷି, ଶୋଭାମୟ ଗଛର ଶାଖାରେ ବସି, ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ କଥା ଭୁଲିଯାନ୍ତି।" "ନଦୀମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି, ଜଳରେ ବୃତ୍ତ ଚିହ୍ନ, ଭାବ ଶାନ୍ତି, ମୁରାରିଙ୍କୁ ତରଙ୍ଗ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପଦପଦ୍ମରେ କମଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।" "ବ୍ରଜର ଗାଈମାନେ ରାମ ଓ ଗୋପବାଳକମାନେ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଚରୁଥିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ବାଁଶୀ ଚାଲାଇବା, ଗଛମାନେ ପ୍ରେମରେ ଫୁଲ ଶାଖା ଉଠାଇ, ନିଜ ଦେହକୁ ଛାୟା ପରି ଏକାଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଛାଇଦେଲେ।