ଶରତ୍କାଳ ଆସିଲା, ଆକାଶରୁ ମେଘମାଳା ହଟିଗଲା, ପୃଥିବୀର ମାଳିନ୍ୟ ଦୂର ହେଲା, ଜଳର ଅଶୁଦ୍ଧି ମିଶିଗଲା—ଏହିପରି ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଭକ୍ତି ଯେମିତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରର ଅଶୁଚିତାକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଋତୁରେ, ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ବାହାର କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ମଙ୍ଗଳକାମନା ଜଳକୁ ରୋକି ଦେଉଥିଲେ—ଏହା ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯାଉଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଅବିବେକୀ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହେଉଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଗଭୀର ଜଳର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅବିବେକୀ ଗୃହସ୍ଥ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁ ସହିତ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍କାଳରେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ମୁନି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ବନ୍ଦ କଲେ ପରେ ଆତ୍ମାନୁଭୂତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଚାଷୀମାନେ ମଜବୁତ ଆଳ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପକୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରୁହାଇ ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ଦେହ ଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ବ୍ରଜଙ୍ଗନାମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଇଥିଲେ। ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ପବିତ୍ର ତାରାମଣିରେ ଭରିଗଲା, ଯେପରି ସତ୍ୱଗୁଣରେ ଶୁଭିତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମଣି ରେଖାରେ ଘିରି ଅବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଆକାଶରେ ତେଜ ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ତେଜମୟ ହେବା। ଲୋକମାନେ ମଧୁର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶୀତଳ-ତାପ ନିୟମିତ ବନପବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଚୁରି ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗାଈ, ହରିଣ, ପ୍ରାଣୀ, ନାରୀ, ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୱେଷିତ ହୋଇ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଖିଳୁଥିବା କୁମୁଦ ତଥା ନୁହେଁ—ଏହା ଯେପରି ରାଜା ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲୋକମାନେ ଭୟହୀନ, କିନ୍ତୁ ଚୋରମାନେ ଥିଲେ ନୁହେଁ। ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଶୋଭାମାନ, ଏହାର ଧାନ୍ୟ ଫଳରେ ଶ୍ରୀମୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କ ଚାତୁର୍ୟରେ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବ୍ୟାପାରୀ, ମୁନି, ଓ ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ସମୟ ଆସିଲେ ବର୍ଷା ପରେ ନିଜ ଦେହ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେ, ଆତ୍ମସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ସହର ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସ୍ଥାପିତ, ଆସ, ଏକାସାଥିରେ ଆମେ ଭୋଜନ କରିବା।” ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ହୃଷୀକେଶ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇଚ୍ଛିତ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବଂ ସେଉଁଠି, ଅଜନ୍ମା, ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଦେଲେ—ସେ କ'ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶ୍ରୀ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ। ଏପରି ଶରତ୍କାଳରେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧରେ ଆଚ୍ୟୁତ, ଗୋପବାଳକ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହିତ, ପବନରେ ଶୀତଳତା ଅନୁଭବ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଖିଳୁଥିବା ଗଛ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ, ଓ ଚିଡ଼ିଆର କୁହୁଣିରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିବା ହ୍ରଦ-ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ନାୟକ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଗାଈ ଚରାଇ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବାଁଶୀ ବଜାଉଥିଲେ। ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ବାଁଶୀର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ପ୍ରେମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଏହି ଗାନକୁ ସଂଗୀନୀମାନେ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ରାଜା, ପ୍ରେମର ତୀବ୍ରତାରେ ସେମାନେ ମନ ହାରି ଯାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରି, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୟୂରପିଛ ଶିର ଉପରେ, ନୃତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକୃତି, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ କାନରେ, କନକବର୍ଣ୍ଣ ପିତାମ୍ବର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ମଧୁର ଅଂଠିରେ ବାଁଶୀର ଗୁହାକୁ ଅମୃତ ପୂରଣ କରି, ଗୋପବାଳମାନେ ଘିରି ରହିଥିବା, କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟକୁ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଓ ଗୀତରେ ମଧୁର କରି ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି ବାଁଶୀର ଧ୍ୱନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ବ୍ରଜଙ୍ଗନାମାନେ ଶୁଣି, ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ତାହାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ: “ହେ ସଖୀ, ଆମେ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଜାଣୁନାହିଁ—ବ୍ରଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଗାଈ ଚରାଇବା, ବାଁଶୀ ମୁଖରେ, ପ୍ରେମଭରିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିବା ଦେଖିବା।” ଆମ୍ବ ଶାଖା, କୋମଳ ପତ୍ର, ମୟୂରପିଛ, ପଦ୍ମ ଓ କୁମୁଦ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ଅଲଙ୍କାରରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ସାରା ଗୋପସମାଜରେ ଏକ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। “ଏହି ବାଁଶୀ କିଏଁ ଏତେ ଧନ୍ୟ? ଏହି ବନ୍ଶୀ ଦାମୋଦରଙ୍କ ଅଂଠିର ଅମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ, ଯାହାକୁ ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ନଦୀମାନେ ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ମଧୁରତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ଜଳ ତରଙ୍ଗ କମ୍ପି ଉଠେ, ଗଛମାନେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପରି ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଶୋକ କରନ୍ତି।