ବ୍ରଜଧାମର ମନୋହର ପ୍ରକୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ବିକଶିତ ହେଉଥିଲା । ଗାଈ, ବଉଁଝ, ବଳଦ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛାମାନେ ଘାସ ଚରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅନନ୍ଦରେ ବନ୍ଦ ଥିଲା । ଅଧିକ ଦୁଧର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଖୁସି ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଭଗବାନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଋତୁକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଏପରି ଭାବେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶରତ ଋତୁ ଆସିଗଲା । ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ଜଳ ପବିତ୍ର ହେଲା, ମୃଦୁ ପବନ ବହୁଥିଲା । ଶରତରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲି, ଜଳ ନିଜର ସ୍ବାଭାବିକ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଫେରିପାଇଲା, ଯେପରିକି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପତିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ । ଏହି ଋତୁ ଆକାଶର ମେଘ, ପୃଥିବୀର ଅଶୁଦ୍ଧି, ଜଳର ମଳିନତା ହଟାଇଦେଲା, ଯେପରିକି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ । ପୃଥିବୀର ଶୋଭା ଏପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଯେପରିକି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମୁନିମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ପାହାଡ଼ ମାନେ କେବେ କେବେ ନିଜ ଜଳ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବାକୁ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ନିଜ ଆୟୁ ଦିନେ ଦିନେ କମିଯିବାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ଏହି ଋତୁର ତାପ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହିପରି, ଗଛମାନେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ଶରତ ଆସି ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ମୁନି ସମସ୍ତ ଚେତନା ନିରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । କୃଷକମାନେ ମଜବୁତ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । ଚନ୍ଦ୍ର ଶରତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଦେହାଭିମାନ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେଇଥିଲେ । ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ତାରାମାନେ ଭରିଥିଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ । ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ରୂପେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ । ବନପବନ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ମିଶ୍ର ହୋଇ, ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା । ଏହିପରି ପବନ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କଲା, କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାବରେ ହୃଦୟ ହରାଇଥିଲେ, ସେ ଗୋପୀମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଶରତରେ ଗାଈ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ମହିଳା ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ନିଜ ନର ସାଥୀ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ପାଇଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଫଳରେ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ପଦ୍ମ ଫୁଲ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାତ୍ରିର ଲିଲି ଫୁଲ ନୁହେଁ; ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ, ଚୋରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୁହେଁ । ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆନନ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଅତି ଶୋଭାମୟ ହେଲା, ବିଶେଷକରି ହରିଙ୍କ ଚାତୁର୍ୟରୁ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ । ବ୍ୟାପାରୀ, ମୁନି, ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ବର୍ଷାରେ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ସେ, ଆତ୍ମାଧିନ, ନିଜ ପ୍ରଜା ଓ ନଗର ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ହେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା! କି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ! ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ଉତ୍ତମ। ଆମେ ଏକାଠି ଖାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିପୁଣ ହୃଷୀକେଶ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଅଜନ୍ମା ସେ ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଆଦି ଦେଇଥିଲେ । ଏପରି ଶରତ ଋତୁର ସ୍ନିଗ୍ଧ ଜଳ ଓ ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧର ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଗୋପବାଳକ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀତଳ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମଧୁର ମକରନ୍ଦ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ଫୁଲ ଗଛରେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିବା ଆରଣ୍ୟରେ, ମାଛ ଚିତ୍କାର ଦେଉଥିବା ଝିଲିକା ଓ ନଦୀ ପାଶରେ, ଗୋପବାଳମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଗାଈ ଚରାଇବାକୁ ଯାଇ, ସେ ମଧୁର ବାଂଶୀ ରବି ଚାଲିଥିଲେ । ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ମଧୁର ବାଂଶୀଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମକୁ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କୁ ଲୁଚି ଲୁଚି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରେମର ଶକ୍ତିରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ମୟୂରପିଛ ଶିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃତ୍ୟକାର ରୂପେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ କାନରେ, ସୁନା ଲାଗିଥିବା ପିତାମ୍ବର, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା, ମୃଦୁ ଅଠିରେ ବାଂଶୀର ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ଗୋପବାଳକ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ରୂପରେ କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ଓ ଗୀତରେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ । ଏହି ବାଂଶୀ ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମୋହିତ କଲା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ସଖୀମାନେ! ଆମ ଦୃଷ୍ଟିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରଜନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିବା—ଗୋପବାଳମାନେ ସହ ଗାଈ ଚରାଇ, ବାଂଶୀରେ ମୁହଁ ଲାଗାଇ, ଆମକୁ ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛନ୍ତି ।" ଆମ୍ରପଲ୍ଲବ, କୁମୁଦ ମାଳା, ମୟୂରପିଛ, ଫୁଲର ଅଳଙ୍କାର, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ଦୁଇଜଣେ ନୃତ୍ୟକୁଶଳ ନଟ ଭଳି ଗୋପବାଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ । "ଏହି ବାଂଶୀ କି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ! ଦାମୋଦରଙ୍କ ଅଠିର ଅମୃତ ଏକାଠି ଉପଭୋଗ କରୁଛି, ଯାହାକୁ ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି, ନଦୀମାନେ ତାହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ରସ ପିଇ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଗଛମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଝରେ ।