ବଳରାମ ଓ ଶଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ଏବଂ ଗୋମାନେ ଏକଠି ଜଳକୂଳ ଏକ ପାଥର ଉପରେ ବସି, ନିଜେ ନିଜେ ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଭାତ ଖାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଖାଇବାର ଆନନ୍ଦ ଉଠୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଚରାଇଯାଉଥିବା ବୃଷ, ଛାଗ, ଗାଈମାନେ ଗାଖାଇ ଥକା ଦେହରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଘାସ ଉପରେ ବସି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚକ୍ଷୁମୁଦ୍ରା କରିଥିଲେ। ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି ଏବଂ ତାହାର ମହିମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବଢିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ସେଉଁଠି ବର୍ଷାକୁ ପୂଜା କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ଭ୍ରଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ବେଳେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଗଲା—ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ, ହଳୁକା ପବନ ବହୁଛି। ଏହି ଶରତ୍କାଳରେ ଲୋଟସ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଜଳ ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଦଶାକୁ ଫେରିଲା, ଯେପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପତିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶରତ୍ ଆକାଶରୁ ମେଘମାଳା, ପୃଥିବୀରୁ ଅଶୁଦ୍ଧି, ଜଳରୁ ମଳ ଦୂର କଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ। ସମସ୍ତ ଅପେକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନିମାନେ ଆଶା ଛାଡି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଜଳ ରଖି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ବିଷୟ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୁଝିନଥିଲେ। ଏମିତି, ସେମାନେ ତାପ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଶରୀର ଓ ଅପର ବସ୍ତୁରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆସି ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ସାଗର ହେଲା, ଯେପରି ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୁନି ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏ। ଚାଷୀମାନେ ଭଲ ଆଳ ଦେଇ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ଭୂତିକ ଦେହ ଭାବରୁ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ ବ୍ରଜ ନାରୀମାନଙ୍କର। ଶରତ୍ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ତାରାମୟ ହେଲା, ଯେପରି ଶୁଭ ଗୁଣ ଥିବା ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଅଭିବୃତ ହେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ବନପବନ ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ମିଶିଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଭୁଲିଯିବାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଚୁରି କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗାଈ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ନର ସାଙ୍ଗୀକୁ ଦେଖି ଶରତ୍ରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ରାଜନୀଗନ୍ଧା ତାହାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ, ଚୋର ଥିଲେ ନୁହେଁ। ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଫସଲରେ ପୁଷ୍ଟ, ଏହି ସବୁ ହରିଙ୍କ କଳାର ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ବ୍ୟାପାରୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳ ବର୍ଷାରେ ବାଧା ପାଇ ନିଜ ଦେହ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ସେ, ଆତ୍ମବାନ୍, ନିଜ ସହର ଓ ଲୋକ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ! ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଚଳ ଆମେ ଏକଠି ଭୋଜନ କରିବା।" ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ହୃଷୀକେଶ ଆବଶ୍ୟକ ଜନମାନେ ତିଆରି କଲେ। ସେ, ଅଜନ୍ମା, ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଦେଇ, ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଶରତ୍କାଳରେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ପଦ୍ମଗନ୍ଧରେ ଆଚ୍ୟୁତ, ଗୋପ ଶିଶୁ ଓ ଗୋମାନେ, ବନରେ ଶୀତଳ ପବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନଳିନ ଫୁଲ, ଗୁଞ୍ଜରିତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକିରେ ଜଡିତ ଜଳାଶୟ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଗୋଚରଣ କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣ ବାଁଶୀ ଚଳାଇବାରେ ଲାଗିଲେ। ବ୍ରଜ ନାରୀମାନେ ଏହି ବାଁଶୀର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଗୋପୀମାନେ ଏହି ସ୍ୱର ବିଷୟରେ ସଂଗିନୀମାନଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମର ଭାବେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଶବ୍ଦ ଅଟକିଗଲା। ମୟୂରପିଛ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ କାନରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଦୃଶ ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲମାଳା, ଓଠର ମଧୁର ବାଁଶୀଧ୍ୱନି, ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ଘେରିଥିବା କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଓ ଗୀତରେ ବନ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଏହି ବାଁଶୀ ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା, ବ୍ରଜ ନାରୀମାନେ ଏହି ସ୍ୱର କଥା କହିବାରେ ଏତେ ଲୀନ ହେଲେ ଯେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, "ହେ ସଖୀମାନେ, ଆମ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏଠିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ—ଏହି ବ୍ରଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସହିତ ଗୋଚରଣ କରୁଥିବା, ବାଁଶୀରେ ମୁଖ ଶୋଭା ପାଇଥିବା, ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ବିନିମୟ କରୁଥିବା ଦେଖିବା।" କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଆମ୍ରପଲ୍ଲବ, ତରୁଣ ପତ୍ର, ମୟୂରପିଛ, ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ମାଳା, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ନୃତ୍ୟ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ସଦୃଶ ଗୋପସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। "ଏହି ବାଁଶୀ କେତେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଦାମୋଦରଙ୍କ ଓଠର ଅମୃତ ଏକା ଉପଭୋଗ କରୁଛି, ଯାହା ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶେଷ ମାଧୁର୍ୟରେ ନଦୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ତାଙ୍କର ଜଳ ତରଙ୍ଗିତ, ଗଛମାନେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ନୟନ ଜଳ ଭଳି ପତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।