ବ୍ରଜଧାମର ସୁନ୍ଦର ଗବୀର ମଝରେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମର ଡାକରେ ଗାଏଗୁଡ଼ିକୁ ଡାକିଲେ। ଗାଏଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତଳ ମାଠର ଭାରରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଡାକରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏଉଁ ଆସିଗଲେ, ମାଠର ମୂଲା ଭିଜା ଥିଲା ପ୍ରେମର ଲାଗି। ଏହି ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଲର ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ; ତାଳି ଧାରାରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଧୁର ରସରେ ବହିଯାଉଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଉପକୂଳର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକ ଝରଣାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାଉଥିଲେ। ବେଳେ ବେଳେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଗଛର ଗୁହା କିମ୍ବା ଗୁହାର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଲେ। ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଭଗବାନ ଜଳ କୂଳର ଏକ ପଥରରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଖାଇଲେ, ସାଥିମାନେ ସହିତ ଏହି ଭୋଜନ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ତାଳି ଘାସରେ ବସି, ଗାଏ, ବଳଦ, ଛେଉଁ ଏମିତି ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଡ଼ି ଦୀର୍ଘ ମାଠର ଭାରରେ ଅଳସା ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଭଗବାନ ବର୍ଷା ଋତୁର ଉତ୍ସବ ଦେଖି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଋତୁକୁ ପୂଜିଲେ। ରାମ ଓ କେଶବ ଏପରି ବ୍ରଜରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଶରତ ଋତୁ ଆସିଲା— ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ପବନ। ଶରତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଲେ, ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଲା, ଯେପରି ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଶରତ ଆକାଶରୁ ମେଘ ହଟାଇଲା, ଭୂମିର ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଜଳର ମଳ ଦୂର କଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗୀମାନେ ନିଜ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଭିଭାସିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତି। ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁଭ ଦେବା ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା କିମ୍ବା ଦେଇନଥିବା। ପାଣିରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ଜୀବନ କମିଯିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତର ଉଷ୍ଣତା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଦୀରେ ଦୀରେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅତ୍ମ-ବିନା ଦ୍ରବ୍ୟର 'ମୋ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ ଆସିଲାବେଳେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ଋଷି ନିଜ ଚିତ୍ତର ଚଳନ ବନ୍ଦ କରି ଅତ୍ମାରେ ଲିନ ହେଉନ୍ତି। କୃଷିକର୍ମୀମାନେ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧରେ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶରତର ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାପରିବେଷ୍ଟିତ ଆକାଶରେ ଅଭିନ୍ନ ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକିଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣି କୁଳରେ ଭୂମିରେ ଚମକି ଉଠିଲେ। ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର ବନ୍ଧୁ ପବନ ଆଲିଅଳି ହେଲା, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣର ପ୍ରେମରେ ହୃଦୟ ହରାଇଥିଲେ। ଶରତରେ ଗାଏ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ, ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ନିଜ ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉତ୍ସବ ମନାଇଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖି, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଫୁଟୁଥିବା କମଳ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ରାଜା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ, କିନ୍ତୁ ଚୋର ଥିଲେ ତେମିତି ନୁହେଁ। ପ୍ରତି ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ, ଭୂମି ଫସଲରେ ଶ୍ରୀମତି ହେଲା, ହରିଙ୍କ ଶିଳ୍ପରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ଅଧିକ ହେଲା। ବଣିକ, ମୁନି, ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧମାନେ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେଲାବେଳେ ନିଜ ଶରୀର ପାଇଁ ଉଦ୍ଦମ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନଗର ଓ ଜନମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପୂର୍ବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ— "ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠିତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଭୋଜନ କରିବା।" ହୃଷୀକେଶ, ତ୍ୟାଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ, ଆବଶ୍ୟକ ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଅଜନ୍ମା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ନିଜ ଶରୀରର ଅଂଶ ଦେଲେ— ତାହା କ'ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ, ତ୍ୟାଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ଶ୍ରୀ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଏପରି ଶରତ ଋତୁରେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଗୋପମାନେ ଓ ଗାଏଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ପବନରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଧୁ ମାଛର ଗୁଞ୍ଜନ, ଏବଂ ଝିଅ ଓ ନଦୀର ଚିତ୍କାରରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ସହିତ ଗାଏ ଚାଲିଥିଲେ, ଓ ବାଂଶୀ ବଜାଇଥିଲେ। ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣର ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମକୁ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରେ, କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ହେବା ନଥିବା ସମୟରେ, ନିଜ ସଖୀମାନେ ସହିତ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣର କ୍ରୀଡା ସ୍ମରଣ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମର ଭାବରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅବ୍ୟବହିତ ରହିଗଲା। ମୟୂର ପିଛା, ନୃତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକୃତି, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ ଦୁଇ କାନରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ହଳଦି ପୋଶାକ, ବନ ଫୁଲର ମାଳା, ଓ ମୁଁହର ନେକ୍ତରରେ ବାଂଶୀର ତ୍ରାଣି ପୂରି, ଗୋପମାନେ ସହିତ କୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ନିଜ ପଦଚିହ୍ନରେ ବନକୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଗୀତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଦେଲେ। ଏପରି ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କଲା, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଲିନ ହେଉଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ— "ହେ ସଖୀମାନେ, ଆମେ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଏପରି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ— ବ୍ରଜର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ଗାଏ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରେ ବାଂଶୀ ଶୋଭା ପାଉଥିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ।