ମେଘମାନେ ବାୟୁର ଚାପରେ ଚଳି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ଭଳି ବର୍ଷା ଝରାଇଲେ; ଯେପରି ଧନର ଅଧିପତିମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆବେଦନରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି। ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ, ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପକ୍କ ଖଜୁରି ଓ ଜମ୍ବୁ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟକୁ ମଜା ନିବା ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁଧର ଭାରରେ ଶିଥିଲା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ଉଦର ଭିଜାଇ ଦୃତ ଚାଲିଆସିଲେ। ଅରଣ୍ୟର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ—ରୋ ରୋ ଗଛରୁ ମଧୁ ଝରୁଛି, ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାମାନେ ଝରଣାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଛି। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛର ଗୁହା କିମ୍ବା ଗୁହାମାନେ ପଡ଼ିଲେ, ପ୍ରଭୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଝରଣା ପାଖରେ ପାଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଭାଗ କରି ଖାଇଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଗାଈ, ବଉଳ, ବଛାମାନେ ଦୁଧର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ସନ୍ତୋଷରେ ଚରୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବେ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଭଗବାନ୍ ପୂଜା କଲେ। ଏଭଳି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ବେଳେ ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲା—ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ସୁଧା ପାଣି ଓ ସୁମଧୁର ପବନ ସହିତ। ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଲା, ଜଳ ତାହାର ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲା, ଯେପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ପତିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ। ଶରତ୍ ଆକାଶରୁ ମେଘ ହଟାଇଲା, ଭୂମିରୁ ମଳିନତା ଓ ଜଳରୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଦୂଷଣ ହଟାଏ। ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ସେମାନେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଜଳ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଉନ୍ତି, କିମ୍ବା ନ ଦେଉନ୍ତି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହେଉଛି ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ସେଇପରି, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରଦ୍ ରବିର ତାପ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି। ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଯେପରି ଦେହ ଓ ଅପର ଦ୍ରବ୍ୟରେ 'ମୋର' ବୋଧ ଦୀରେ ଦୀରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କ୍ରମେ କ୍ଷାର ଓ ମଲ୍ଲିନତା ଛାଡ଼ିଲେ। ଶରତ୍ ଆସିଲାପରେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଚଳନ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ମୁନିମାନେ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ହୁଅନ୍ତି। କୃଷକମାନେ ମଜବୁତ ଆଳ ଦ୍ୱାରା ଖେତରୁ ପାଣି ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣ ନିୟମରେ ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରଦ୍ ରବିର ତାପ ଦୂର କଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜନାରୀମାନଙ୍କ ଦେହ ଅଭିମାନ ଜନିତ ଦୁଃଖ ହଟାଇଲେ। ଶରତ୍ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ତାରାପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଯେପରି ସତ୍ୱଗୁଣୀ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେସାଜି, ନିର୍ମଳ ମଣ୍ଡଳରେ ଆକାଶରେ ତେଜ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା, ସମ ଶୀତଲ ଓ ସମ ଉଷ୍ଣ ବନ ପବନକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ନୁହେଁ। ଗାଈ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାତିର ଶଶୀପଦ୍ମ ନୁହେଁ; ଯେପରି ରାଜା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଲୋକ ଭୟହୀନ, କିନ୍ତୁ ଚୋରମାନେ ଥିଲେ ନୁହେଁ। ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ଧରିତ୍ରୀ ପକ୍କ ଧାନ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ବିଶେଷ କରି ହରିଙ୍କ କଳା କୌଶଳରେ। ବଣିକ, ଋଷି, ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ସମୟ ଆସିଲେ ମୌସମିକ ବନ୍ଧନ ପରେ ନିଜ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଆତ୍ମାଧାରୀ, ନିଜ ପାଇଁ ନିଜ ସହର ଓ ଲୋକମାନେ ତିଆରି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସେମାନେ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—“ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟା, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବିଧି ବିଧାନ ନିମନ୍ତା, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଭୋଜନ କରିବା।” ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ, ଋଷିକେଶ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆକାଂକ୍ଷିତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଜନ୍ମା ନିଜ ଶରୀରର ଏକାଂଶ ଦେଲେ—ସେ କ’ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ସମୃଦ୍ଧି, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଓ ବୈରାଗ୍ୟ। ଏହିପରି ଶରତ୍ ଋତୁରେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧରେ ଆଚ୍ୟୁତ, ଗୋପମାନେ ଓ ଗାଈମାନେ ସହିତ, ପବନରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଖିଲିଥିବା ଗଛ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡର ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଳ ମାରୁଥିବା ହ୍ରଦ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ମଧୁର ମୁରଳୀ ଧ୍ୱନିରେ ଗାଈମାନେ ଚରାଇ, ଗୋପମାନେ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ମୁରଳୀ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ପ୍ରେମର ଉଦ୍ବୋଧନ କରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ସହିତ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମୟରେ, ପ୍ରେମର ଭାବରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।