ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ବୃନ୍ଦାବନ ଲୀଳାର ଏକ ଅନୁପମ ଚିତ୍ର ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମେଘ ଓ ବର୍ଷା ପାଣିର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ପ୍ରଭାବରେ ତୀରବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏହା କଳି ଯୁଗରେ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ଦ୍ୱାରା ବେଦମାର୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରି। ମେଘଗୁଡ଼ିକ ତୀବ୍ର ପବନରେ ଚାଲି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଭଳି ଜଳ ଦେଇଥିଲେ, ଯେମିତି ଧନୀମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରେ, ହରି ସହ ବଳରାମ, ଗୋପ ଓ ଗାଈମାନେ, ଫଳ ଓ ଜାମୁ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଗାଈମାନେ ଦୁଧର ଭାରରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ତୁରନ୍ତ ଆସିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଧ ଦୟାରେ ଭିଜା ଥିଲା। ଅରଣ୍ୟର ଜନମାନେ ଖୁସି ହେଇ ମଧର ସ୍ରୋତ ଚୁଆଁଥିବା ଗଛ ଦେଖିଲେ, ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାରେ ଝରଣା ରବ ଶୁଣିଲେ। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛର ଗୁହାରେ ପଡ଼ିଲା, ତାହାରେ ଭଗବାନ ଏଠି ରହି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ। ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ କୃଷ୍ଣ ଝରଣା ପାଖରେ ପଥର ଉପରେ ବସି ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଭୋଜନ କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଂଶ ଦେଇ। ଗାଈ, ବଉଳ, ବଛାମାନେ ତୀରରେ ଘାସ ଖାଇ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ; ଦୁଧର ଭାରରେ ଶ୍ରମିତ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ଏହି ରୂପରେ ଭଗବାନ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି ତାହାକୁ ବନ୍ଦନା କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ଏହି ଭଳି ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଶରତ ଋତୁ ଆସିଲା; ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଶୀତଳ ପବନ ଦେଖାଗଲା। ଶରତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଲା, ଜଳ ତାର ସ୍ବଭାବକୁ ଫେରିଲା, ଯେମିତି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗିରିହାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଶରତ ଆକାଶରୁ ମେଘ ହଟାଇଲା, ଭୂମିର ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଜଳର ମଳ ହଟିଗଲା, ଯେମିତି କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ। ସମସ୍ତ ଅପରିଗ୍ରହ କରି ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଚାୟା ଦେଖାଗଲା, ଯେମିତି ଅସଙ୍ଗ ମୁନିମାନେ ନିର୍ବିକାର ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଜଳ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେକେବେ ଶୁଭ ଦେଇନଥିଲେ, ଯେମିତି ବିବେକୀ ଜନ ଜ୍ଞାନ ନେକ୍ତର ଦେଇଥିଲେ କିମ୍ବା ଦେଇନଥିଲେ। ଗଭୀର ଜଳରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିବା ଅନୁଭବ କଲେନି, ଯେମିତି ଅବିବେକୀ ଗିରିହସ୍ଥ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କମିବା ଜାଣିନଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ ରବିର ତାପ ଅନୁଭବ କଲେନି, ଯେମିତି ଦୁଃଖୀ ଗିରିହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନି। ବୃକ୍ଷମାନେ ମେଳ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେମିତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମାର 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ଶରତ ଆସି ଉପସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହୋଇଗଲା, ଯେମିତି ମୁନି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଉପସମ ହୋଇ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। କୃଷକମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀରବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେମିତି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଶରତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କଲା, ଯେମିତି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜ ନାରୀମାନଙ୍କର ଦେହ ଭାବ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ଶରତ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତାରାରେ ଭରିଗଲା, ଯେମିତି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଜାଣିପାରେ। ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭା ପାଇଲା, ଯେମିତି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣି କୁଳରେ ପୃଥିବୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲେ। ଫୁଲ ଗନ୍ଧ ଓ ଶୀତ-ଗରମ ବନ୍ଧୁ ପବନରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଭାବରେ ଚିତ୍ତ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିପାରିଲେନି। ଶରତ ଋତୁରେ ଗାଈ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ଜନନୀମାନେ ଓ ଫୁଲ ଗଛ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଯେମିତି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କଲା, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା କୁମୁଦ ଦୁଃଖିତ ହେଲା; ଏହା ଏଭଳି, ରାଜା ଅଧୀନରେ ଲୋକ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଚୋର ଅଧୀନରେ ଭୟ ରହିଥାଏ। ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ଶୋଭା ହରିଙ୍କ କଳାରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା। ବ୍ୟାପାରୀ, ମୁନି, ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେମିତି ସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନୁକୂଳ ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ନିଜର ନଗର ଓ ଜନମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ: "ହେ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠିତ, ଏକସାଥି ଆମେ ଭୋଜନ କରିବା।" ତପ, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ହୃଷୀକେଶ, ମୁନିମାନଙ୍କର ମୁନି, ଚାହିଁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଅଜନ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରର ଅଂଶ ଦେଲେ—ସେହି ଅଂଶ କ’ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ସମୃଦ୍ଧି, ତପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ। ଏହିପରି ଶରତ ଋତୁରେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧରେ ଆଚ୍ୟୁତ, ଗୋପ ଓ ଗାଈମାନେ ସହିତ ଶୀତଳ ପବନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଧୁପ ଝୁମା ଓ ପକ୍ଷୀର ରବରେ ମହାରଣ୍ୟ, ଝିଲି ଓ ନଦୀ ଉପଚ୍ଚାର ଶୁଣିବାରେ, ମଧୁପମାନଙ୍କ ନାୟକ କୃଷ୍ଣ ଗାଈମାନେ ଚାଲି ତାଙ୍କ ସହିତ ବାଂଶୀ ଚାଲାଇଲେ। ବ୍ରଜ ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବାଂଶୀ ସ୍ବର ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁ ସ୍ବର ପ୍ରେମ ଜଗାଇଥାଏ, ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ସଖୀମାନେ ବଉଁଣ୍ଡିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ କ୍ରୀଡା ମନେ ପକାଇ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ଅନୁଭବ ବାରମ୍ବାର ଏକାଗ୍ରତା ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା। ମୟୂର ପିଞ୍ଛ, ନୃତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ହଳଦି ଚିର, ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା, ତାଙ୍କର ଠିଉଁଠିଉଁ ବାଂଶୀର ମଧୁର ରସ, ଗୋପମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ଏଭଳି ଦାମୋଦର ବୃନ୍ଦା ଅରଣ୍ୟକୁ ଏନ୍ତି ଦୀପ୍ତିମାନ କଲେ, ନିଜ ପଦ ଚିହ୍ନ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଅରଣ୍ୟ ଶୋଭା ପାଇଲା।