ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମେଘମାଳା ଆଗମନରେ ନୈତିକ ପିକ ମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଘର ଭିତରେ ତାପିତ ଓ ନିରାଶ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ଲଗି ରହିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ମୁଳ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ପିଇ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଆକୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେପରି ଅଭିଳାଷାର ପ୍ରୟାସରେ ଲୋକ ଶୁଷ୍କ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। କଉଁ ଉପକୂଳର ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ବସିଗଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟାସା ଆଶାରେ ଲୋକ ଚଞ୍ଚଳ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭରିଥିବା ଘରମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ବର୍ଷାର ଜଳ ବହିବାରେ ତଟବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି କଳି ଯୁଗରେ ମୌଳିକ ଶବ୍ଦରେ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ମତବିଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବେଦର ମାର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ମେଘମାନେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୋଇ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ, ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମାନ; ଯେପରି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉନ୍ମୋଚନରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ଏପରି ଅନନ୍ତ ହରି, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ଓ ଗୋପ ଗୋପାଳମାନେ ସହିତ, ପକ୍କା ଖଜୁରି ଓ ଜାମୁ ଗଛ ରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସି ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ଗାଁ ଗାଁର ଗାଁମାନେ ତାଙ୍କ ଗଞ୍ଜା ଭାର ଭିତରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ତେଜରେ ଆସିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଗଞ୍ଜା ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ଲାଗିଥିଲା। ବନବାସୀମାନେ ଖୁସି ହେଇ ମଧୁ ଝରା ଗଛ ଗଛ ଦେଖିଲେ, ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହା ଆଉ ଝରଣା ର ଧ୍ୱନି ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଇଥିଲା। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛ ଗୁହା ଭିତରେ ପଡ଼ିଲା, ପ୍ରଭୁ ସେଠି ଯାଇ ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଝିଅ ଦହି ଓ ଭାତ ନେଇ ପାହାଡ଼ ନିକଟର ପଥର ଉପରେ ବସି ଭୋଜନ କଲେ। ଗାଁ ଗାଁ ଗାଁମାନେ ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଚରିବା ସମୟରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ; ଗଞ୍ଜାର ଭାର କାରଣରେ ଶ୍ରମିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ତୃପ୍ତ ହେଲା। ପ୍ରଭୁ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶ୍ରୀ ଦେଖି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉନ୍ନତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଉତ୍ସବ କଲେ। ଏପରି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବାସ କରିଥିଲେ, ଶରତ ଋତୁ ଆସିଲା; ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ମୃଦୁ ପବନ ରେ ଶରତ ଆଗମନ କଲା। ଶରତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଗଲା, ଜଳ ତାଙ୍କର ସ୍ଵଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେପରି ଶ୍ରମିତ ମନ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ। ଶରତ ଆକାଶରୁ ମେଘ ହଟିଗଲା, ଭୂମିରୁ ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଜଳରୁ ମଳ ଦୂର ହେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଗଛମାନେ ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଶୁଭ୍ର ଚେତନାରେ ତେଜ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଅଭିଳାଷା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପାହାଡ଼ମାନେ ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଜଳ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯାଉଥିବା ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ଜୀବନ କମିଯାଉଥିବା ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ ରବି ତାପ ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଃଖୀ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ କାଦୁ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ୱରୁପ ଜିନିଷ ଉପରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ବୁଧି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଶରତ ଆସିଲା ପରେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ଯୋଗୀ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। କୃଷକମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଟବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଶରତ ରବିର ତାପ ଦୂର କଲେ, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦେହ ଅଭିମାନର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଶରତ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ତାରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଆକାଶରେ ଅଭିଜ୍ଞ୍ୟ ଗୋଳ ଆକୃତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣି କୁଳରେ ଘିରି ଭୂମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲେ। ବନର ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ପବନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ, ଯାଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯାଇଥିଲା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିପାରିଲେନାହିଁ। ଗାଁ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ ଓ ଫୁଲ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଶରତ ଋତୁରେ ଉନ୍ନତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ନିଜ ମେଲ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉଦୟ ରବିରେ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଫୁଟୁଥିବା ଲିଲି ନୁହେଁ; ଯେପରି ଲୋକ ରାଜା ତଳେ ନିର୍ଭୟ, କିନ୍ତୁ ଚୋରମାନେ ଆଗରେ ନୁହେଁ। ଶହର ଓ ଗ୍ରାମ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ପକ୍କା ଫସଲ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ସବୁ ହରିଙ୍କ ଶିଳ୍ପ କୌଶଳରେ ଉନ୍ନତ ହେଲା। ବଣିକ, ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୁଧ୍ଧିରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରେଖାରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ସହର ଓ ଲୋକମାନେ ସୃଜନ କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଜିତ ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: "ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତୁମରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ଭୋଜନ କରିବା।" ତପସ୍, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ହୃଷୀକେଶ, ରୁଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାହିଁଥିବା ଜୀବମାନେ ସୃଜନ କଲେ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶରୀରର ଏକ ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏହା କ'ଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶ୍ରୀ, ତପସ୍, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ।