ବଦଳାଉଥିବା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଏକ ଅହଂକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ନିଜସ୍ଵ ଚମକ ଦେଖାଇପାରେ ନାହିଁ। ମେଘ ଆସିବାରେ ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଘରେ ଥିବା ମୟୂରମାନେ ଜଳନ୍ତୁ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ଯେତେବେଳେ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଇଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ରୂପକୁ ଫେରିଲେ; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ଅଧିକ ଆସ୍ଥା ଏବଂ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷି ଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଅତି ଇଚ୍ଛା ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। କ୍ରେନ୍ ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ଥିର ହ୍ରଦ ଏବଂ ଜଳାଶୟରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ମୃଗ ଆଶା ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଘରେ ଅନେକ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି। ବର୍ଷା ରାଜା ପକ୍ଷରୁ ଆସିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଳପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ପାଲା ବିନାଶ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ମିଥ୍ୟା ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ମାର୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମେଘମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ, ଯେପରି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ନିୟମିତ ସମୟରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ହରି ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀମାନେ, ଗାଈ ଏବଂ ଗୋପମାନେଙ୍କ ସହିତ ଫଳେ ଭରିଥିବା ଖଜୁରି ଏବଂ ଜାମୁ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଅଟବିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗାଈମାନେ ଦୁଧର ଭାରରେ ଧୀରେ ଚଲୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥନ୍ତୁ ଦୟାର ନିମିତ୍ତରେ ତରଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ବନବାସୀମାନେ ଖୁସିଏ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଛମାନେ ମଧୁ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଗୁହାମାନେ ଝରଣାର ଶବ୍ଦରେ ଝଙ୍କାରି ଉଠିଥିଲା। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛର ତଳ ଅଥବା ଗୁହାରେ ପଡ଼ୁଥିଲା, ତେବେ ପ୍ରଭୁ ଭିତରକୁ ଯାଇ ମୂଳ, କନ୍ଦ ଏବଂ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଜଳପାଖରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଖାଇ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହେଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସିଥିବା ବଳଦ, ବଛା, ଏବଂ ଗାଈମାନେ ଚରିବା ସମୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଥିଲେ, ଦୁଧର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ ତଥାପି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆନନ୍ଦକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଦେଖି ଏହାକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏଭଳି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିବା ସମୟରେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଲା—ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ସ୍ବଚ୍ଛ ଜଳ ଏବଂ ମୃଦୁ ପବନ ସହିତ। ଶରତ୍କାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଲା, ଜଳ ତାହାର ମୂଳ ଭାବକୁ ଫେରିଲା; ଯେପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପତିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶରତ୍କାଳ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ପୃଥିବୀରୁ ମଳ ଏବଂ ଜଳରୁ ଦୂଷଣ ହଟାଇଦେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅପବିତ୍ରତା ହଟାଏ। ସମସ୍ତ ଭୋଗବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପାପରହିତ ହୁଅନ୍ତି। ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଜଳ ରଖିଦେଉଥିଲେ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା କିମ୍ବା ଦେଉନଥିବା ପରି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥ ଦିନକୁ ଦିନ ଆୟୁ କମିଯିବା ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହିପରି, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ୍କାଳର ତାପ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ କାଦି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁରେ ‘ମୋର’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍କାଳ ଆସିବାରେ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ମୁନି ଚଳନ ଅବସ୍ଥାନ୍ତରେ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଚାଷୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଲା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ତୁଳିଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ୍କାଳର ତାପ ହଟାଇଲେ, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦେହ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ତାରାମାନେ ଭରିଥିଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଏକାଣ୍ଡ ଆକାରରେ ଆକାଶରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ପୃଥିବୀରେ ଚମକୁଥିଲେ। ବନପବନ ଯାହା ଏକେ ସମୟରେ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ଏହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଚୁରି ନେଇଥିଲେ ସେମାନେ ତାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଋତୁରେ ଗାଈ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ମହିଳା ଏବଂ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା ପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଲୋଟସ ଫୁଲ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାତି ଫୁଲିଥିବା କୁମୁଦ ତାହାରୁ ବଞ୍ଚିତ ରହିଲା, ଯେପରି ରାଜା ଥିବା ସମୟରେ ଲୋକ ଭୟରହିତ ଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଚୋର ଥିଲେ ନୁହେଁ। ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଦେବାଳୟ ଭରି ଲାଗିଥିଲା, ଏହା ହରିଙ୍କ କଳାର ଫଳରେ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ୟବସାୟୀ, ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଉଚିତ ସମୟରେ ନିଜ ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ବର୍ଷାର ଅବରୋଧ ପରେ ବାହାରୁଥିଲେ। ସେ, ଆତ୍ମାଧିପତି, ନିଜ ନଗର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସ୍ଥିତ, ଆମେ ସମେତ ଏହି ଭୋଜନରେ ଅଂଶୀ ହେବା।