ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଗାଁ ଦେହାତର ରାସ୍ତାଗୁଡିକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅଚିହ୍ନ୍ନ ହେଇଯାଇଥିଲା; ତାହା ତଳେ ଘାସ ଉଗିଥିଲା, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅବହେଳା କରିବାରୁ ବେଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଇଯାଇଥାନ୍ତି। ଲୋକମାନଙ୍କର ମିଳନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିବା ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ନାରୀମାନଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିରତ ରହିଲା ନାହିଁ। ଆକାଶରେ ଧନୁ ଗୁଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଗୁଣ ନଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଏହି ଦିନରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ଅହଂକାରରେ ଆନ୍ଧା ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଇ ପାରିନାହିଁ। ମେଘ ଆସିବାରେ, ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ଗୃହରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଆଗମନ ଆଶା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଇ ଏବଂ ଆକୃତି ଫେରାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଗର ଶ୍ରମ ଏବଂ କ୍ଳାନ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଅଭିଲାଷାରେ ଶ୍ରମିତ ହେଇଯାନ୍ତି। କ୍ରାନ୍ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଶାନ୍ତ ଝିଲି ଏବଂ ଜଳାଶୟରେ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟେ ଲୋକ ଅନ୍ୟଥା ଆଶା ନେଇ ଗୃହରେ ବସନ୍ତି। ମେଘରାଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ବର୍ଷାରେ ତଟବନ୍ଧ ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା, ଯେପରି କଳି ଦିନରେ ବେଦର ମାର୍ଗ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥାଏ। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମେଘ ଜଳ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଲେ, ଯେପରି ଧନୀମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଶୁଭ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ହରି, ତାଙ୍କର ସାଥୀ ଓ ଗୋଲା ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପକ୍କ ଖଜୁରି ଓ ଜାମୁ ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଉଲ୍ଲାସ କରିଥିଲେ। ଗୋମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁଧର ଭାରରେ ଦୀର୍ଘ ଚାଲିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ଡାକିବାରେ ତୁରନ୍ତ ଆସିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଧ ଭରି ଭାବରେ ଭିଜିଥିଲା। ଅରଣ୍ୟର ଜନମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଗଛର ଶିରା ରସ ଚୁଇଁଥିବା ଦେଖିଲେ, ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଗୁହାରେ ଜଳ ପଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛର ଗୁହା କିମ୍ବା ଗୁହାରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଆଣିଦିଆ ଦହି ଓ ଭାତ ପାଖରେ ଜଳ ତଳେ ପଥର ଉପରେ ବସି ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ। ଗୋମାନେ ଘାସ ଉପରେ ବସି ଚରିଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଧ ଭାରରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇ ତଥାପି ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ, ବର୍ଷା ଋତୁର ମହିମା ଦେଖି, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏପରି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିବା ସମୟରେ, ଶରତ ଆଗମନ କଲା—ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଳ ପବିତ୍ର, ପବନ ମୃଦୁ। ଶରତ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିବା ସହିତ, ଜଳ ତାହାର ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଫେରାଏ। ଶରତ ମେଘ ଆକାଶରୁ ଦୂର କରିଦେଲା, ପୃଥିବୀର ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଜଳର ଅମଳତା ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୱୀ ମାନଙ୍କର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅଭିଲାଷା ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଦେଇଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ ନାହିଁ। ତଳ ଜଳର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିବା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅବୁଦ୍ଧ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ଜୀବନ କମିବା ଦେଖିନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। ଗଛମାନେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରମ ଓ ମାଟି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଶନେ ଶନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁର 'ମୋର' ଭାବ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶରତ ଆସିବାରେ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ମୁନି ସମସ୍ତ ଚଳନ ଅବସ୍ଥାନ୍ତରେ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। କୃଷକମାନେ ଶକ୍ତ ତଟବନ୍ଧରେ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀ ଏକାଗ୍ର ଶ୍ବାସ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ଭୂତିକ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେଲା। ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ତାରାରେ ଭରିଗଲା, ଯେପରି ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଶିଳିତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଦେଖିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅକ୍ଷୁନ୍ନ ଦୀପ୍ତିରେ ଆକାଶରେ ଚମକିଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଚମକିଥାନ୍ତି। ଫୁଲର ଘ୍ରାଣ ଓ ଶୀତଲ ଅରଣ୍ୟବାତା ବାହୁଡ଼ିବାରେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଚୋରି ନେଇଥିବା କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ଆଶା ରଖିଲେ। ଶରତରେ ଗୋମାନେ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଯୁଗଳ ଦ୍ୱାରା ଫଳିଥିଲେ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାତ୍ରିରେ ଫୁଟିଥିବା ଶତଦଳ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ରାଜା ଅଧିନରେ ନିର୍ଭୟ, କିନ୍ତୁ ଚୋର ମାନେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଳା କୌଶଳରେ ଭୂମି ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଲ୍ଲାସ ଦ୍ୱାରା ଚମକିଉଠିଲା, ପକ୍କ ଫସଲରେ ଭରିଗଲା। ବ୍ୟାପାରୀ, ମୁନି, ରାଜାମାନେ ନିସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରିଗଲେ, ଯେପରି ଶିଦ୍ଧମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ନଗର ଓ ଜନମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ: "ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥିତ, ଏକାସାରେ ଆମେ ଭୋଜନ କରିବା ଦିଅ।" ତ୍ୟାଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ଧ୍ୟାନରେ ହୃଷୀକେଶ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମୁନି, ଚାହିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅଜନ୍ମାନେ ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଦେଲେ—ସେ କଣ? ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶ୍ରୀ, ତ୍ୟାଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ।