ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନଦୀ ଅନେକ ଉପନଦୀ ଯୋଗେ ଫୁଲିଉଠି, ବାୟୁରେ ତରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଚାଲିଥିଲା। ଏହା ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ଭଳି, ରଜୋଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଅନ୍ୟପଟେ ପର୍ବତମାନେ ବର୍ଷାଧାରାରେ ବେଶି ପିଡିଯିବା ସତ୍ୱେ ଅଚଳ ଓ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ—ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଏକାଗ୍ର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ କଷ୍ଟରେ ଭାଙ୍ଗିପଡିନାହାନ୍ତି। ବର୍ଷାରେ ଆଗପଛ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଝାଡ଼ିଆ ଓ ଅଜଣା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ କରିନଥିବାରୁ ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଭଳି ଅସ୍ଥାୟୀ ଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନ ଥିଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗୁଣବାନ୍। ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ନିଜର କୌଣସି ଗୁଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଗୁଣ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ ବୋଧ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିବା ମେଘରେ ଢାକାଯିବାରୁ, ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ତେଜ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ଏହା ଏହିପରି ଯେ, ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନିଜସ୍ୱ ତେଜରେ ଚମକିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମୟୂରମାନେ ବଦଳ ଆସିବାରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଘରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ପିଇ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୁଷ୍କତା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଦୂର କରି, ପୁନଃ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହା ଏହିପରି ଯେ, କାମନା ପୂରଣରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ପାଣି ପାଇ ଶକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ଥିର ଝିଳି ଓ ଜଳାଶୟରେ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟଥା ଆଶାରେ ଲୋକମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଅନେକ କ୍ଲେଶରେ ରହନ୍ତି। ବର୍ଷାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପାଳି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭଳି, କଳି କାଳରେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦମାର୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ମେଘମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ, ଜଳରୂପ ଅମୃତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ, ଯେପରି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସମୟରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଭଗବାନ ହରି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ସହିତ, ଗାଁ ଓ ଗୋପମାନେ ଘେରି ଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଳ ଓ ଜାମୁନ ଫଳ ପ୍ରଚୁର ଥିଲା। ଗାଈମାନେ ଦୁଧର ଭାରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ଡାକିଲେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଉଦର ସ୍ନେହରେ ଭିଜିଥିଲା। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ମଧରେ ଭିଜିଥିବା ଗଛର ଶାରି ଦେଖିଥିଲେ, ଓ ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାରୁ ଝରିଥିବା ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛ ଗୁହା କିମ୍ବା ଗୁହା ଭିତରେ ପଡୁଥିଲା, ତେଣୁ ପ୍ରଭୁ ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଜଳ ନିକଟ ଏକ ପାଥର ଉପରେ ବସି, ତାଙ୍କୁ ଆଣିଦିଆ କଦ୍ଧନ୍ନ ଏବଂ ଦହି ଭୋଜନ କରିଥିଲେ। ଗାଈ, ବଉଳ, ଛାଗଳ ଓ ବଉଁସ ଘାସ ଚରି, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ଉଦର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ବେଳେ ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲା—ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଜଳ ପବିତ୍ର, ବାୟୁ ମୃଦୁ ଏବଂ ଶିତଳ। ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟି, ଜଳ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଭାବକୁ ଫେରେଇଥିଲା, ଯେପରି ପତିତ ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ଋତୁ ଆସି ଆକାଶରୁ ମେଘ, ପୃଥିବୀରୁ ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଜଳରୁ ମଳ ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ। ଏହିପରି ତ୍ୟାଗ କରି, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ତେଜରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନିମାନେ ଏହି ଦେହ ଓ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଶୁଭ ଦେଉନଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଉନ୍ତି କିମ୍ବା ଦେଉନଥିଲେ। ଗଭୀର ଜଳର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥ ଦିନେ ଦିନେ ଆୟୁ କମିଯିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଗଭୀର ଜଳର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ୍ ରବିର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ କାଦିଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି 'ମୋର' ଓ 'ମୁଁ' ଭାବ ଦୀରେ ଦୀରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆସି ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୁନି ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏ। କୃଷକମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପାଣି ତାଣିଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ସ୍ରୋତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜନସାଧାରଣରୁ ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜବଧୂମାନଙ୍କ ଦେହଭାବ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ତାରାରେ ଭରିଗଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଥିବା ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ଘେରି ଆକାଶରେ ଅଖଣ୍ଡ ଆକୃତିରେ ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ଘେରି ପୃଥିବୀରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଫୁଲ ଗନ୍ଧରେ ଶିତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ବନପବନକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଲୋକମାନେ କ୍ଲେଶ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ହୃଦୟ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି। ଗାଈ, ହରିଣ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଫୁଲ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିବୃତ୍ତି ଲାଭ କରି, ଫୁଲିଉଠିଲେ, ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଖିଲୁଥିବା କୁମୁଦ ତାହାରୁ ଅଲଗା ଥିଲା; ଏହା ଏହିପରି ଯେ, ରାଜା ଥିବା ସମୟରେ ଲୋକ ଭୟହୀନ, କିନ୍ତୁ ଚୋର ଥିଲେ ନୁହଁନ୍ତି।