ବର୍ଷା ଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ, ନବୀନ ବର୍ଷା ପାଇଁ ଭୂମି ଓ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଲାଗିଲେ, ଯେପରିକି ହରିଙ୍କ ସେବା କରିଲେ ଜୀବନ ଶୋଭାମୟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ନଦୀ ଅନେକ ଉପନଦୀ ଯୋଗୁ ଫୁଲିଉଠିଲା ଓ ବାୟୁରେ ତାଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ଯେପରିକି ଅପକ୍ୱ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ରଜୋଗୁଣ ଓ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଝରଣା ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରିକି ଯେଉଁମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ପରମେଶ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚଳ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ବିପଦରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳରେ ପଥମାନେ ଘାସ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରିକି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦକୁ ଅବହେଳା କଲେ ଏହା କଳିଦୋଷରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ମେଘରେ ଯେପରିକି ବିଜୁଳି ଖ୍ଷଣିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ। ଆକାଶରେ ଚକ୍ରବାନ୍ଧ ରୂପେ ଧନୁଷ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ନିର୍ଗୁଣ ହେଉଥିଲା ତଥାପି ଗୁଣବାନ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହେଉଥିଲା; ଏହା ତିଏ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କଲେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣୀ ଭାବିଥାନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିଲେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଇପାରେ ନାହିଁ। ମେଘ ଆସିବାରେ ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଘରେ ଥିବା ମୟୂରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଯେପରିକି ଭକ୍ତମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାଇ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହେଲେ। କ୍ରୌଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ଜଳାଶୟ ଓ ପୋଖରୀରେ ବସିଲେ, ଯେପରିକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶା ଧରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର କ୍ଲେଶ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି। ବର୍ଷାର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ତଟବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରିକି କଳିଯୁଗରେ ବେଦର ମାର୍ଗ ଅପମାଦୀମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମେଘମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମାନ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ, ଯେପରିକି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ହରି ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ, ଗାୟ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପକ୍କ ଖଜୁରି ଓ ଜାମ୍ବୁ ଗଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗାୟମାନେ ଦୁଧର ଭାରରେ ଧୀରେ ଚଲୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଡାକିଲେ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହରେ ନମ୍ର ଉଦର ନିଅଁ ଛାଡ଼ି ଦୃତ ଏସିଗଲେ। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଖୁସିରେ ଚାରିପାଖରେ ମଧୁ ବର୍ଷାଉଥିବା ଗଛମାନେ ଓ ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାରୁ ଝରୁଥିବା ଜଳର ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲେ। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଜଣ୍ଡା ଗଛ ଓ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ, ଭଗବାନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଆନନ୍ଦ କଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଭଗବାନ ଜଳକୂଳରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଭୋଜନ କଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଚାରିଉଠିବା ବେଳେ, ଶିଶୁ ବଉଁ, ବଳଦ, ଗାୟମାନେ ଉଦରର ଭାରରେ ଅଳସ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ରହିଲେ। ଭଗବାନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି ତାହାକୁ ପୂଜା କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଜଳ ପବିତ୍ର ଓ ପବନ ଶିତଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଶରତ୍କାଳରେ ପଦ୍ମ ଖିଳିଉଠିଲା, ଜଳ ତାହାର ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେପରିକି ଅପତିତ ମନ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶରତ୍ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ପୃଥିବୀରୁ ମଳ, ଜଳରୁ ମଳିନତା ଦୂର କଲା, ଯେପରିକି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରର ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଦୂର କରେ। ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରିକି ଅନାସକ୍ତ ମୁନିମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଜଳକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଦେଇଲେ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଦେଇନଥାନ୍ତି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯାଉଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ନିଜର ଆୟୁ ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଉଥିବାକୁ ନଜରଅନ୍ଦାଜ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୀଘଳ ଜଳର ଜନ୍ତୁମାନେ ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଛମାନେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରିକି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆସିଲେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରିକି ସମସ୍ତ ଚେତନା ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ମୁନି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। କୃଷକମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଉଠାଇଥିଲେ, ଯେପରିକି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜନ୍ତୁମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ତାପକୁ ଦୂର କଲେ, ଯେପରିକି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଦେହ ଅଭିମାନ ଜନିତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତାରାମାନେ ଭରିଥିଲା, ଯେପରିକି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଅଭିଜ୍ଞ ଚକ୍ରରେ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରିକି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ପୃଥିବୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ବନସ୍ପତି ଗନ୍ଧରେ ଶିତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ବନ୍ଧୁ ବାୟୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ଚୁରିନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ।