ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ଆକାଶରେ ମେଘ ଗରଜିଲା। ଏହା ଶୁଣି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିରବ ଥିବା ବାଉଳ ଆବାର କୁହୁକୁହି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପରେ ପୁନି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ଛୋଟ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଖି ଯାଇଥିଲେ ଓ ନିଜ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସହ ବାହାରି ଆସିଲେ, ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷଙ୍କର ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି। ପୃଥିବୀ ନବୀନ ଘାସରେ ହରିତ ହେଲା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକା ଓ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ଛତୁଆ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା, ମାନବ ଜୀବନର ଶ୍ରୀମୟ ଅବସ୍ଥା ପରି। ଖେତ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଚାଷୀମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଭୂମି ଓ ଜଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବର୍ଷାରେ ପୁନି ଶୋଭା ପାଇଲେ, ଯେପରି ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ନଦୀ ଅନେକ ନାଳାରେ ଯୋଗ ହୋଇ, ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗିତ ହେଲା, ଏହା ଅପକ୍୵ ଯୋଗୀଙ୍କ ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ପରି। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବର୍ଷା ଝରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ପଥ ଘାସରେ ଢାକିଯାଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନାଦର କଲେ ବେଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି କ୍ଷଣିକ ରହିଲା, ଏବଂ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ନାହିଁ। ଆକାଶରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖାଗଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁଣ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା, ଯେପରି ଅଗୁଣୀ ଲୋକ ଦେଖାକୁ ଗୁଣୀ ଲାଗନ୍ତି। ଚାନ୍ଦ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଚମକ ଦେଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅହଂକାରରେ ଆନ୍ଧ ଲୋକ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଚମକାଇନଥିବା ପରି। ମୟୂରମାନେ ମେଘ ଆସିବାରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଘରେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଇ, ଆବାର ତାଜା ହେଲେ, ଯେପରି ଅତି ଆସକ୍ତିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକ ଅନ୍ତେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଶାନ୍ତ ଜଳାଶୟ ଓ ହ୍ରଦରେ ଅଫାଳ ଆଶା ଧରିଥିବା କୁଉଁ ହଁସମାନେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଅସ୍ଥିର ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ରହନ୍ତି। ବର୍ଷାର ତୀବ୍ର ଧାରା ଦ୍ୱାରା ତଟବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ କୁଟର୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦର ମାର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ମେଘ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମ ଜଳ ଦେଲେ, ଯେପରି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ମଧୁର ପରିବେଶରେ ହରି, ସଙ୍ଗୀ ଓ ଗୋପା-ଗୋପୀମାନେ ସହିତ, ପକ୍କ କଜୁରି ଓ ଜମ୍ବୁ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭାରୀ ଦୁଧରେ ଭରିଥିବା ଗାଈମାନେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ଦୂରୁ ଦୂରୁ ଦେଖି ଦୃତ ଚାଲିଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଉଦର ମମତାରେ ଭିଜିଥିଲା। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ, ମଧ ଝରୁଥିବା ଗଛର ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାରେ ଝରଣା ସ୍ୱର ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ କଲେ। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଝଡ଼ି ଗଛ ଗୁହାରେ ଝରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଜଳକୂଳରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉଳ ଖାଉଥିଲେ, ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଭାଗ କରୁଥିଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଗାଈ, ଶିଶୁ, ଏବଂ ବୃଷମାନେ ଚରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ତୃପ୍ତିରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୁଧର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ଏହିପରି ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଖୁସି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ପୂଜିଲେ। ଏପରି ବେଳେ, ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲା—ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଜଳ ପବିତ୍ର ଓ ବାୟୁ ମୃଦୁ ହୋଇଥିଲା। ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଲା, ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଲା, ଯେପରି ପତିତ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଏହି ଋତୁ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ଭୂମିରୁ ମଳିନତା, ଓ ଜଳରୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କଲା, ଯେପରି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଅନ୍ତର ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ମଣିଷ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଚମକିଉଠିଲେ, ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନିମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ପାପରହିତ ହୁଅନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଜଳ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଜଳ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଦେଇନଥାନ୍ତି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯିବା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅବିବେକୀ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ବି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅବିନିତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦୁଃଖୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ପରି। ବିରଳେ ବୃକ୍ଷମାନେ ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆସିବାରେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଚାଷୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଟବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଖେତରୁ ଜଳ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଦୂର କଲା, ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ବ୍ରଜ ନାରୀମାନେ ଦେହ ଆସକ୍ତିର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ତାରାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣୀ ମନ ବ୍ରହ୍ମନାଦର ଅର୍ଥ ବୁଝେ। ଚାନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନେ ସହିତ ଆକାଶରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚକ୍ରରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଉପବନର ଶୀତଳ ଓ ମୃଦୁ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧି ଦେଇଥିବା ବାୟୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟେ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।